Тәртіп пен тазалық – ұлттық идеологияның алтын діңгегі

Бауыржан ОМАРОВ,

–  «Таза Қазақ­стан» акциясы 2024 жылы 8 сәуірден жүзеге асырыла бастады. Сол күні Президент Қасым-Жомарт Тоқа­ев облыстар мен қалалардың әкім­­деріне аумақ­тарды абаттандыру, көгалдандыру жөнінде бірқатар тапсырма берді. Мемлекет басшысы бұл жұмыстардың аса маңыздылығын ерекше атап өтті. Елді мекендер мен қоғамдық демалыс орындарын күтіп-баптау әкімдер қызметін бағалаудың тағы бір өлшеміне айналатын болды.

Бұл тұжырымдар мемлекеттің бас­ты құжаттарына да енгізіле бастады. Табиғатты аялау қажеттігі жаңарған Конституциямызда алғаш рет көрініс тапты. Президенттің осыдан екі жыл бұрынғы Қазақстан халқына Жолдауында: «Қоршаған ортаның тазалығы әркімнің күнделікті дағдысына айналуы қажет» деп нақты міндет қойылды. Демек, бұл – жалпыхалықтық іс. Бұған әр адам атсалысуға тиіс. Себебі бұл жай міндет емес, Президент айтқандай, «Таза Қазақстан» тұжырымдамасының орындалуы – конституциялық міндет».

Мәселеге әр қырынан келуге болады. Алдымен, ойға оралатыны – айналаны аялау, яғни қоршаған ортаны қорғау. Сыртқы әлемнің сұлулығын сақтау. Ауаның да ақысы, судың да сұрауы бар екенін ұмытпау. Яғни өзіміз өмір сүріп жатқан кеңістіктің тазалығын қам­тамасыз ету. Осы тұрғыдан Пре­зиденттің: «Халықтық сипат алған нау­қанның мақсаты – экологиялық сана қа­лып­тастыру, азаматтық жауап­кер­ші­лік­ті арттыру», деген сөзін әрдайым есте ұстауымыз қажет.

Екінші, мемлекетімізді көркейту. Тазалық ұғымын басты өлшем етіп алу. Яғни туып-өскен, өніп-өркендеген ел-жұртыңның, аяулы атамекеніңнің тазалығы. «Біз «Қазақстан – ортақ үйіміз» деп үнемі айтамыз. Сондықтан еліміз таза, тартымды, мәдениетті болуы керек», деп Мемлекет басшысы атап көрсеткендей, ортақ үйдің орнықты дамуы – келелі келешектің кепілі.

Үшінші, өзіміз мекен етіп жатқан жеріміздің тазалығы. Әр шаңырақтан шуақтың кетпеуі. Мерейлі мекеннің мәртебелі болуы. Әр тұрғынның берекелі баспанасында тазалық ұғымының салтанат құруы. Ел басшысы осыған орай «Тазалық әр үйден басталуы керек» деген тұжырым жасады.

Төртінші, ұрпақты тазалыққа баулу. Тазалық табалдырықтан бастау алады. Туған үйіңнің табалдырығынан. Басқан баспалдағыңнан. Құтты қадамың­нан. Жүрген жолыңнан. Шарлаған шақыры­мыңнан. Беттеген белесіңнен. Шыққан шыңыңнан. Қысқасы, тазалық пен тәрбиенің түйісетін тұстары көп. Прези­денттің: «Кішкентай кезінен тазалыққа үйрен­ген бала кейін жауапкершілігі жоғары, саналы азамат болып өседі. Елге жанашыр болады», деген сөзін осы тұрғыдан түйсінген жөн.

Бесінші, сананы тазарту. Бойдың тазалығын, ойдың тазалығын сақтау. Тегінде мұны бесінші қатарға емес, бәрінің алдына, яғни бірінші қатарға қойсақ та болар. Өйткені сана дегеніміз – бір-бірімен тығыз байланысқан тұтас дүниенің өзегі. Сана тазарса, барлық нәрсе тазарады. Тазару жаңаруға, жаңару жаңғыруға бас­тайды. Осының бәрі Мемлекет басшы­сы­ның мына тұжырымынан туындайды: «Таза Қазақстан» – озық ойлы қоғам құруға арналған идеологиялық тұғыр­на­маның ажырамас бөлігі. Бұл – тек қор­шаған ортаның тазалығын емес, ой мен сана тазалығын сақтау деген сөз».  Біз бүгін осы бағыттағы жұмыстардың қалай жүзеге асырылып жатқаны жөнінде әңгімелесеміз.

Сонымен, әңгімемізді «Сана тазармай, қала мен дала тазармайды» деп бас­та­дық. Ендеше, сана қалай тазармақ? Ол қалай іске асады? Оған сіздер қандай үлес қоса аласыздар? Қай тұрғыдан атса­лы­суларыңыз мүмкін? Міне, өзде­ріңіз­бен бірге осы жөнінде сөз қозғаймыз.

Өркениетті елдердің өрісті өнегесі

Еділ ЖАҢБЫРШИН,
Халық Кеңесінің мүшесі:

– Осыдан 21 жыл бұрын техника ғылымдарының докторы атағын қорғаған кезімде Ташкенттен келген ғылыми кеңестің мүшесі Усман Ходжаев деген профессор маған: «Сіз физиканың экологиясын індете зерттеген екенсіз. Ендігі жерде көзге көрінбейтін әлем­нің экологиясын зерделегеніңіз абзал», деп кеңес берді. Өзбек ғалымының сөз астарында сана тазалығы, ой мөлдірлігі жатыр. Сана­ны тазарту үшін жүрегіміз тыныш, таза болуы шарт. Жер бетіндегі игілік атаулының бәрі де адам қолымен жасалады. Өкініштісі, бүлдіруші де – адамзат.

Мәжілістің VIII шақырылымының  депутаты болып жүрген кезімде, радиоак­тивті қалдықтарға қатысты заң жобасын әзірлеу кезінде Норвегия еліне іссапармен бардық. Сонда арнайы өкілдерден қоқыс полигонына ертіп баруды өтіндік. Бізге Драммен қаласындағы тұрмыстық қалдықтарды төгетін полигонды көрсетті. Қоқыс алаңына ұқсата алмайсыз, қолқаңды қабар күлімсі иіс мүлде сезілмейді. Өйткені қоқысқа төгілген заттың 98 пайы­зы қайта өңделіп, кәдеге жаратылады. Жағымсыз иіс таралмауының тағы бір себебі, мұнда тамақ қалдықтары төгілмейді. Ал біздің елорданың өзінде полигонға төгілетін қоқыстың 44 пайызы – тамақ қалдығы. Оның бәрі қоқыспен мидай араласып іріп-шіріп жатыр. Норвегтер тамақ қалдығын бөлек ыдысқа, тұрмыстық қалдықты өзге қапқа жинап, қоғамдық қоқыс жәшігіне салады.

Тағы бір таңдандырғаны, арнайы дүкен бар екен. Әркім өзінің үйіндегі тұтынбайтын, бірақ әлі де кәдеге асатын артық-ауыс мүлік-мүкәмалын осы дүкенге өткізеді. Осы арадан өзге норвегиялық келіп, қажетіне жарайтын затын таңдап ала алады. Норвегтерден осындай игілікке қалай жеткенін сұрағанымда, тәрбиені балабақшадан бастағандарын айтты. Яғни балдырған балабақшаға барғанда тәрбиешілері оған тұрмыстық қалдықтарды қалай сұрыптау қажеттігін үйретеді. Отбасында әке-шешесі қоқыс қалдығын дұрыс сұрыптамаса, баласы ескерту жасайды. Сана мәдениетін қалыптастыруға бұл мемлекет 40 жылға жуық уақытын сарп еткен. Ел бүгінде игілігін көріп отыр.

Тағы бір мысал, Қытайдың 10 миллионнан астам тұрғыны бар Чанша деген қаласына барғанымызда да, қоқысты өңдеп, игілігіне малынып отырған халықтың тіршілігіне тәнті болдық. Мұнда арнайы зауытта күніне 10 мың тоннаға дейін қоқысты өртеп, энергия көзін айырады екен. Осы қалдықтың 9 мың тоннасы күнделікті тұтынудан шықса, қалған 1 мың тоннасы – кәріз жүйесінен жиналған лас суды тазалайтын стансаларда сүзіліп үйілген лай. Сыртынан қараған жанға мұнда қоқыс өндіретін зауыт бар десе сенбейтіндей, айналасы абаттандырылып, көгалмен көмкерілген. Бүтіндей бір қаланың қоқысын өртегенде ешқандай қою түтін ауаға таралып, атмосфераны ластамайды. Өйткені бірнеше сүзгіден өткізеді. Қоқыс қалдығын өртегенде түсетін күлдің өзін құрылыс материалын шығаратын цех, кәсіпорындар пышақ үстінен бөліп әкетеді. Қысқасы, бір ел сана мәдениетін балабақшадан баланың зердесіне тоқу арқылы тазалықтың шыңына шыққан. Екінші мемлекет технологияның әлеуетін молынан пайдаланып, игілікке кенеліп отыр. Менің түсінгенім, екі елдегі басты құндылық – азаматтарының жүрегіндегі тазалыққа баса мән беруі.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев  «Таза Қазақстан» ұғымы әр адамның өз үйінен, ауласынан, көшесінен, ауылынан, қаласынан басталатынын үнемі айтып келеді. Сана тазарғанда ғана біз осынау ауқымды түсініктің астарына  тереңдей үңіле аламыз.

Адамның ойы да сұлу болуы керек

Серік ЕГІЗБАЕВ,
Құрылтай депутаты:

– Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев «Таза Қазақстан» акциясы туралы айтқанда: «Бұл –  жай ғана сенбілік немесе уақытша акция емес», деп атап өтті. Бұл, ең алдымен, әрбір азаматтың ішкі мәдениеті, сана тазалығы мен арының айнасы, бәрімізді біріктіретін жал­пы­ұлттық идео­логия. Егер біз қалаларымыз бен ауылдарымыздың мұнтаздай таза, көркем болғанын шын қаласақ, өз­ге­рісті өз бойы­­­мыз­дан бастауымыз керек. Өз ойы­мызды, ниетімізді, табиғатқа деген көзқарасымызды түпкілікті өзгерт­пейінше, сыртқы орта ешқашан түзел­мейді. Өйткені таза орта – мөлдір сананың жемісі.

Абай Құнанбайұлы Он тоғызыншы қарасөзінде: «Адам ата-анадан туғанда есті болмайды: естіп, көріп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегі жақсы, жаманды таниды», деп текке айтпаған. Ұлттың іргесі отбасындағы тәрбиеден қаланады. Классик жазушы Антон Чеховтың: «Адамның бойындағының бәрі: жүзі де, киімі де, жаны да, ойы да сұлу болуы керек», деген сөздері осыны меңзесе керек.

Сана тазалығы әр үйдің босағасынан, отбасы жылуынан бастау алуға тиіс. Ұрпақтың бойына «Адал азамат» деген биік ұғымды сіңіре алсақ қана қоршаған ортаға шын жанашыр, жауапты қоғам қалыптастырамыз. Бүгінде экологиялық мәдениет пен тазалық түсінігі мемлекеттік деңгейдегі ең жоғары мәртебеге ие болды. Ата заңымызда экологиялық мәдениетті қалыптастыру мемлекеттігіміздің негізгі қағидаты болып шегеленді.

Ауыл – біздің рухани бесігіміз. Атамекеннің әрбір сүйем жерін таза ұстау, өзен-көлдерімізді қорғау, жайылымдарды тоздырмау ата-баба аманатына адалдығымыз болса керек. Санасы тұнық, еңбекқор, туған жерін жан-тәнімен сүйетін азамат қана Ұлы даламыз бен қалаларымызды гүлдендіре алады.

Мемлекет басшысы «Таза Қазақстан» акциясын жаңа деңгейге шығарып, «Ұлттық тазалық стандартын» әзір­леу­ді тапсырды. Бұл – жай ғана техникалық құжат емес, азаматтардың мінез-құлқын, адамгершілік нормасын, елге деген құрметін айқындайтын құндылық. Туған жерін ластайтындарға, табиғатқа қиянат жасайтындарға қоғамда «нөлдік төзбеушілік» атмосферасын қалыптастыруымыз керек.

Ата-бабамыз: «Атаңнан мал қалған­ша, тал қалсын!» деп бекер айтпаған. Президентіміз бастап берген жалпы­ұлт­тық идеология әрбір үйдің, әрбір азаматтың күнделікті өмір салтына айналуға тиіс. Санамызды тазартып, ниеті­мізді түзеп, білек сыбана еңбек етсек, еліміз­дің қаласы да, даласы да көркейе түседі.

«Таза Қазақстан» – ортақ жауапкершілік

Бибігүл ЖЕКСЕНБАЙ,
Бас редакторлар клубының президенті:

– «Таза Қазақстан» бастамасы қоғам алдына маңызды міндет қойды. Ол – туған жерге жанашырлықты әр азаматтың күнделікті ұстанымына айналдыру. Еліміздің жаңаруы әрқайсымыздың өз ісімізге, қоғамдық ортаға деген жауап­кер­шілігімізден басталады. Президент Ұлттық құрылтай отырыстарында адал азамат қалыптастыруға, заң мен тәртіпті орнықтыруға, ысы­рап­шыл­дықты тыюға ерекше мән берді. Тазалық мәдениеті осы міндеттермен тікелей сабақтас. Өйткені қоғамдық сананың деңгейі адамның күнделікті әрекетінен көрінеді.

Тазалық тұрақ­ты дағдыға, одан әрі қоғамдық нормаға айналуы керек. Ұлттық құрылтай жұмысына қатыс­қан азамат ретінде бұл бастамалардың қоғамдағы нақты сұраныстан туға­нын жақсы түсі­немін. Сенаттағы қызметімде де қабыл­данған шешімнің құндылығы оның адам өміріне әкелген өзгерісімен өлшенетініне көз жеткіздім. Осы тұрғыдан халықаралық тәжірибеде назар аударарлық сабақтар бар. Мысалы, Норвегия тәжірибесі еркіндік пен жауапкершіліктің бірлігін көрсетеді. Бұл елде табиғат аясында еркін серуендеу құқығы табиғатты сақтау міндетімен ұштасады. Норвегияның Қоршаған орта агенттігі демалған орынды ретке келтіріп, қоқысты өзіңмен бірге алып кету қа­жеттігін түсін­­­діреді. Табиғатты пай­­далану құқығы оны күтіп ұстауға мін­­­­деттейді. Су­сын ыдыстарын ке­­пілақы­­­мен қай­­­­­тару жүйесі де осы ұста­­­­ным­­ды қолдайды. Ар­найы белгісі бар бос плас­тик бөтелке мен алюминий құты­ны өткізіп, кепілақыны қайтарып алуға болады. Infinitum жүйесінде өндірушілер мен импорттаушылардың жауапкершілігі де қарастырылған. Бұдан шығатын қорытынды – азаматтың дұрыс әрекет жасауына қолайлы жағдай қажет. Қалдықты тапсыру жеңіл әрі түсінікті болса, жауапты тұтыну күнделікті әдетке айналады.

Жапония тәжірибесі де тазалық мәдениетінің тәрбиеден басталатынын аңғартады. Бұл елдің мектептерінде оқушылардың сынып пен ортақ кеңістікті бірге тазалауы Tokkatsu тәрбиелік іс-әрекеттер жүйесімен байланысты. Токио университетінің зерттеушілері оны бірлесіп жұмыс істеуге, өзара қарым-қатынас пен жауапкершілікке үйрететін тәжірибе ретінде сипаттайды. Өзі күткен ортаның қадірін бала ерте түсінеді. Өзгенің еңбегін бағалауды үйренеді. Біз осы тәрбиелік мазмұнға мән беруіміз керек. Баланың жасына сай, қауіпсіз әрі педагогикалық тұрғыдан ойластырылған ортақ іс ұқыптылықты бойға сіңіреді.

Сингапур тәжірибесінде жүйелілікке басымдық берілген. 1968 жылы 1 қазанда Ли Куан Ю бастаған «Keep Singapore Clean» бастамасы іске қосылды. Ол қоғамдық ағарту мен тұрғындарды жұмылдыруды тәртіп талаптарымен ұштастырды. Бұл бағыттағы жұмыс кейін де тұрақты жалғасты. Сингапурдың Ұлттық қоршаған орта агенттігі бүгін де қоғамдық аумақтарды тазалау, халықты ағарту және заң талаптарын орындату бағыттарын қатар жүргізеді. Құқықбұзушыларға сот шешімімен қоғамдық орындарды тазалау жұмысы тағайындалуы мүмкін.

Халықаралық тәжірибені өз жағда­йы­мыз­ға бейімдеп, нақты іске айналдыру айрықша  маңызды. «Таза Қазақстанның» болашағы осы ортақ жауапкершілікке байланысты. Тазалық әр отбасындағы тәрбиеге, әр азаматтың әдетіне, бүкіл қоғамның өмір салтына айналуға тиіс.

Біз табиғатқа тәуелдіміз

Ирина ТЕН,
Құрылтай депутаты:

– Қоршаған ортаның табиғи байлығы, орман-көлі, ағын суы, асау толқынмен таласқан теңізі – бәрі-бәрі кейде шеті-шегі жоқ, сарқылмайтын ресурс секілді көрінеді. Теңіз дейтінім, өзім Арал өңірінің тумасы болғандықтан, экология тақырыбы маған бала күннен таныс. Сандық түбінде өткеннің белгісіндей қалған ескі суреттерді, әкем жиған альбомды ақтарып отырып, теңіз бауырында өскен алдыңғы толқынға қатты қызығатынмын. Аяныштысы, мен өсіп- жетілген сайын бұрын екі арасында кеме қатынаған, асау да айдынды теңіз тартыла берді. Арал тағдыры елімізге ғана емес, дүниежүзіне сабақ болды. Сол себепті біздің буынның ең негізгі міндеті – табиғатты сақтау ғана емес, оны қалпына келтірумен де байланысты дер едім.

«Әділет» партиясының сайлауалды бағдарламасында, «Таза Қазақстан» концепциясында осыған ерекше мән берілген. Осы ретте Халық Кеңесінің мүшесі Еділ Жаңбыршин мырзаның ұстанымын мен де қуаттағым келеді. Экономиканың экологиялық мәселелер есебінен дамығаны дұрыс емес. Ірі кәсіпорындар табиғатқа келтірген орасан зор залалы үшін жауапкершілікке тартылуға тиіс.

Партия жастары үшінші жыл қатарынан ірі қала, ауданаралық жол, автомагистралдардың бойында қоқыс жинап, тазалыққа үн қосатын эстафета ұйымдастырып келеді. Қоқыс тас­та­мауға шақы­ра­тын осындай өміршең бас­та­ма­лардан өзге жүр­гі­зу­шілер са­бақ алса, жол үс­тін­де таби­ғатты ластамаса екен дейміз. Себе­бі тазалыққа әрбір адам жа­уапты. Қалып­тасқан, санасы сергек адам оған бейжай қара­майды. Саналы ұлт­тың артын­да таза­лық­қа жаны құмар, мәдениетті ұлт тұрады.

Әріптестер Жапония, Норвегия, басқа да дамыған елдердің үлгісін мысал етіп жатыр. «Тазалық таза жерде емес, тазалық сақтаған жерде болады». Дөп айтылған сөз. Біз де алдағы жылдары қоқыс жинайтын адамдардың санын көбейтуден қоқыс тастамайтын буын қалыптастыруға көбірек күш салуымыз керек.

Қоқысты өңдеу өнеркәсібіне қатысты мәселелер – өз алдына бөлек, үлкен тақырып. Ол да кешеуілдемей, ілесе дамуға тиіс. Біз табиғатқа тәуелдіміз. Таза ауамен тыныстап, ас-суымыз, керек-жарағымыздың бәрін содан ажыратамыз.

Еліміздің әсем табиғаты – бізге дейінгі буынның қалдырған байлығы. Сол аманатқа қиянат жасамай, кейінгі толқынға қалдыру – бізге парыз. Саналы таңдау дегеніміз осы.