Мемлекеттік қызметшілерге қызметтен тыс уақытта такси жүргізумен айналысуға заң жүзінде рұқсат етілмейді. Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес бұл әрекет сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулерді бұзу болып саналады. Бұған байланысты негізгі құқықтық себептер мен талаптар төмендегідей:
І. Кәсіпкерлік қызметпен айналысуға тыйым салу
«Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызметі туралы» Заңына және сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнамаға сәйкес мемлекеттік қызметшілердің кәсіпкерлік қызметпен айналысуына және басқа да ақылы жұмыстарды орындауына тыйым салынады.
Қазір Қазақстанда заңды түрде такси қызметін көрсету үшін (мысалы, Yandex секілді платформалар арқылы жұмыс істеу үшін) жүргізуші міндетті түрде Жеке кәсіпкер (ЖК) ретінде тіркелуі немесе арнайы салық режимін қолдануы қажет.
Мемлекеттік қызметшінің өз атына ЖК ашуға немесе кәсіпкерлік табыс табуға құқығы жоқ.
ІІ. Рұқсат етілген қосымша табыс түрлері
Заң бойынша мемлекеттік қызметшілер тек мынадай қызмет түрлерінен ғана қосымша ақылы табыс таба алады:
Педагогикалық (оқытушылық) қызмет;
ғылыми қызмет;
шығармашылық қызмет.
Бұл 3 бағыттан басқа кез келген өзге ақылы жұмыс (соның ішінде жүк немесе жолаушы тасымалы, такси қызметі) заңсыз саналады.
Мемлекеттік қызметшілердің Әдеп кодексі мен заң талаптары бойынша, олардың этикалық жауапкершілігі тек жұмыс уақытымен шектелмейді. Олар қызметтен тыс уақытта да өз мәртебесіне нұқсан келтірмейтіндей әрекет етуі тиіс. Заңсыз кәсіпкерлікпен немесе тіркеусіз такси қызметімен айналысу анықталған жағдайда, қызметкер тәртіптік жауапкершілікке тартылып, тіпті қызметінен босатылуы мүмкін.
Биылғы 1 шілдеден бастап «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» Заңында мемлекеттік қызметшілер үшін құмар ойындарға және бәс тігуге қатысуға байланысты жаңа міндетті талап белгіленді. Осыған орай мемлекеттік қызметшіге құмар ойындар ойнауға және бәс тігуге болмайды. Бұл шектеу казиноға баруға, букмекерлік кеңселер мен тотализаторлардың ойындарына, сондай-ақ лицензияланған интернет-платформалар арқылы құмар ойындарға және бәс тігуге қатысуға қолданылады.
Заңға сәйкес мемлекеттік қызметші, сондай-ақ мемлекеттік лауазым бойынша міндеттерді уақытша атқаратын адам мемлекеттік лауазымға кіріскен күннен бастап күнтізбелік отыз күн ішінде құмар ойындарға және (немесе) бәс тігуге қатысуын өз бетінше шектеуге міндетті. Бұл ретте адамның құмар ойындар ойнамайтынын және бәс тікпейтінін айтуы жеткіліксіз. Өзін-өзі шектеу «Ойын бизнесі туралы» Қазақстан Республикасының Заңында белгіленген тәртіппен ресми түрде рәсімделуге тиіс. Өтінішті электрондық нысанда, оның ішінде eGov Mobile мобильді қосымшасы арқылы беруге болады. Өтініш рәсімделгеннен кейін азамат туралы мәліметтер құмар ойындарға және (немесе) бәс тігуге қатысуы шектелген адамдардың тізіміне енгізіледі. Бұл оның лицензияланған ойын мекемелері мен букмекерлік платформаларға қол жеткізуін шектеуге мүмкіндік береді. Белгіленген отыз күндік мерзім мемлекеттік лауазымға тұрақты негізде тағайындалған мемлекеттік қызметшілерге де, мемлекеттік лауазым бойынша міндеттерді уақытша атқаратын адамдарға да қолданылады. Мерзім мемлекеттік лауазымға кіріскен күннен бастап есептеледі.
Демек, өзін-өзі шектеу ұсыным немесе формалды рәсім емес, мемлекеттік қызметші мәртебесіне тікелей байланысты міндет. Бұл міндетті орындамау және заңда белгіленген шектеулерді сақтамау мемлекеттік қызметтен босатуға дейінгі заңнамада көзделген жауаптылыққа әкеп соғуы мүмкін.
Мұндай талап не үшін енгізілді? Құмар ойындарға қатысу ойынға тәуелділікке, елеулі қарыздарға, отбасылық жанжалдарға және материалдық жағдайдың нашарлауына алып келуі мүмкін. Мемлекеттік қызметші үшін мұның соңы қосымша тәуекел туғызады. Қаржылық қиындықтар адамды заңсыз ықпалға осал етіп, құқыққа қайшы табыс көздерін іздеу ықтималдығын арттыруы мүмкін.
Мемлекеттік қызметтің ерекше мәртебесі лауазымдық міндеттерді орындау кезінде ғана емес, күнделікті өмірде де жауапты мінез-құлықты талап етеді. Маманның әрекеттері сенімділігіне, адалдығына және мемлекетті лайықты таныта алу қабілетіне күмән келтірмеуі тиіс. Осыған орай мемлекеттік қызметші «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» және «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңдарда көзделген сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулерді қабылдайды. Белгіленген шектеулерді қабылдаудан бас тарту мемлекеттік қызметке орналасуға кедергі келтіреді, ал оларды сақтамау заңда көзделген жағдайларда мемлекеттік қызметтен босатуға негіз болуы мүмкін.
Ғабит Тұрсынбай,
Жетісу облысы әкімі аппаратының
Әдеп жөніндегі уәкілі
