Конституция – қоғамның қандай құндылықтарды басшылыққа алатынын көрсететін бағдар. Сондықтан Ата заңға енгізілетін өзгерістерді жекелеген баптарды жаңартумен шектеуге болмайды. Оның мәні – мемлекеттік басқару жүйесінің заман талабына бейімделуі, азамат пен билік арасындағы жауапкершіліктің нақтылануы және құқықтық кепілдіктердің нығаюы. Осы тұрғыдан алғанда, жаңа Конституция жобасы Қазақстанның құқықтық және институционалдық дамуының келесі кезеңін айқындауға бағытталған.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында қабылданған Конституция мемлекеттіліктің негізін бекітіп, елдегі тұрақтылықты қамтамасыз етуге қызмет етті. Ал бүгінгі өзгерістер күн тәртібіне шыққан тұста қоғамның сұранысы да, заманның талабы да өзгерді. Ендігі міндет – қалыптасқан мемлекеттік жүйені жетілдіріп, билік институттарының жауапкершілігін нақтылау, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың тиімді тетіктерін қалыптастыру. Бұл бұрынғы негіздерден бас тарту емес, оларды жаңа кезеңнің қажеттіліктеріне сай дамытуға ұмтылыс.
Жаңа жобаның өзегінде бұрынғысынша адам мүддесін алдыңғы орынға қою ұстанымы тұр. Адамның құқықтары мен бостандықтарын мемлекеттің басты басымдығы ретінде бекіту – құқықтық саясаттың мазмұнын айқындайтын маңызды қағида. Оның шынайы маңызы заң қабылдау кезінде, мемлекеттік шешімдер шығарылғанда және сот төрелігі жүзеге асқанда көрінуі керек. Өйткені азамат үшін Конституцияның құндылығы күнделікті өмірде құқығының қорғалуынан байқалады.
«Заң мен тәртіп» ұстанымы әр азаматтың құқығы қорғалатын орта қалыптастыруға бағытталуы тиіс. Заң бәріне бірдей қолданылып, құқықтық талаптар жүйелі орындалған жағдайда ғана қоғамда сенім орнығады. Ал ережелердің айқын әрі болжамды болуы азаматтарға да, кәсіпкерлерге де өз әрекетін сенімді жоспарлауға мүмкіндік береді.
Мемлекет пен қоғам арасындағы тепе-теңдік меншік құқығына қатысты нормалардан да көрініс табады. Меншіктің әртүрлі нысанын мойындаумен қатар, оны пайдалану қоғамдық мүддеге, өзге адамдардың құқықтарына және қоршаған ортаны қорғау талаптарына қайшы келмеуі керек. Бұл жерде жеке адамның мүддесі мен қоғам алдындағы жауапкершілік өзара сабақтасады. Меншік құқығын қорғау экономикалық еркіндіктің маңызды шарты болса, оны заң аясында пайдалану сол еркіндіктің әділетті шегін айқындайды.
Мемлекеттік институттарды жаңғырту мәселесі осы жауапкершілік қағидасымен тығыз байланысты. Бір палаталы Құрылтайға көшу заң шығару үдерісін неғұрлым түсінікті әрі ашық етуге, депутаттардың қабылданған шешімдер үшін жауапкершілігін күшейтуге бағытталған. Ал Қазақстанның Халық кеңесі институты қоғамдық пікір мен сарапшылық ұсыныстарды талқылауға арналған қосымша арна қалыптастыруды көздейді.
Конституциялық өзгерістердің тағы бір маңызды қыры – қазіргі заманның жаңа сын-қатерлеріне құқықтық жауап іздеу. Цифрлық технологиялар адамның өміріне терең енген сайын жеке өмірге қол сұғылмауы, дербес деректердің қорғалуы және хат-хабар құпиясының сақталуы бұрынғыдан өзекті бола түсті. Адам құқықтары тек дәстүрлі қоғамдық қатынастарда ғана емес, цифрлық кеңістікте де қорғалуы керек. Бұл өз кезегінде заңнаманы жетілдіруді және құқық қолдану тәжірибесінің жаңа талаптарға бейімделуін қажет етеді.
Сонымен қатар қоршаған ортаны қорғау мен келер ұрпақ алдындағы жауапкершілікті ескеру тұрақты дамудың ажырамас бөлігіне айналып отыр. Табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, экологиялық тепе-теңдікті сақтау және қоршаған ортаға ұқыпты қарау – бүгінгі қоғамның ғана емес, болашақ буынның да мүддесі. Осы мәселелердің конституциялық деңгейде көрініс табуы мемлекеттің ұзақ мерзімді даму бағдарын айқындауда маңызды рөл атқара алады.
Қорыта айтқанда, жаңа Конституция жобасының мәні – мемлекеттік басқару жүйесін жетілдірумен қатар, адам құқығы, заңдылық және қоғамдық жауапкершілік арасындағы байланысты нығайтуда. Ұсынылып отырған өзгерістердің қаншалықты нәтижелі болатынын олардың іс жүзінде қалай жүзеге асатынынан байқаймыз. Конституциялық қағидаттар күнделікті өмірде нақты құқықтық кепілдікке айналып, мемлекеттік органдардың қызметінен көрініс тапқанда ғана өз мақсатына жетеді.
Айша СЕРІКҚЫЗЫ
