Қазақ тілінде бір кездері халықтың күнделікті тұрмысында жиі қолданылып, бүгінде сирек естілетін сөздер аз емес. Заман өзгеріп, адамның тұрмыс-тіршілігі жаңарған сайын кейбір сөздер де қолданыстан алыстай бастады. Алайда олардың ұмытылуы жай ғана сөздің жоғалуы емес. Әрбір көнерген атаудың астарында халқымыздың тұрмысы, салты мен тарихынан сыр шертетін мағына бар. Сол сөздердің бірі – «ылау».
Бүгінде «ылау» сөзін күнделікті әңгімеден жиі кездестіре бермейміз. Оның орнына қазіргі заманға сай басқа атаулар қалыптасты. Ал бұрын бұл ұғым қазақтың тұрмысында маңызды орын алған. Қазақ даласында жол жүру бүгінгідей жеңіл болған жоқ. Алыс сапарға шыққан адам атпен, түйемен немесе арбамен жүрді. Жолға көлік қажет болған жағдайда оны уақытша пайдалану мүмкіндігі де болған. Осындай дәстүрлі көлік қатынасына байланысты қалыптасқан ұғым – ылау. Бір қарағанда, бұл қарапайым ғана көлікке қатысты атау болғанымен, мағынасына үңілсек, сол дәуірдегі қазақ қоғамының тұрмыс-тіршілігін тануға болады.
Аттың қадірі ерекше болған кезеңде көлік мәселесі ел өмірінде маңызды еді. Бір ауылдан екінші ауылға бару, хабар жеткізу, ел аралау немесе ұзақ сапарға шығу үшін көлік қажет болды. Сондықтан жолаушыға жол үстінде көлік жағынан көмек көрсету бұрынғы қоғамдағы өзара жәрдемнің бір көрінісі. Осы тұрғыдан алғанда, «ылау» сөзі сол кездегі халықтың тек көлік пайдалану мәдениетін ғана емес, ел арасындағы өзара қолдау мен адамгершілік қарым-қатынасты да аңғартады.
Көне сөздердің құндылығы да осында. Біз олардың мағынасын білген сайын сол сөз қолданылған дәуірдің тынысын сезінеміз. «Ылау» деген сөздің өзі қазіргі адамға атпен ұзақ жол жүрген жолаушыны, ауыл арасындағы қатынасты, сапарға қамданған қазақ ауылын елестетуі мүмкін. Ал бүгінгі жағдай мүлде бөлек. Қазір алыс жолға көлікпен, пойызбен немесе ұшақпен шығамыз. Бір елді мекеннен екіншісіне жету үшін бұрынғыдай бірнеше күн жол жүрудің қажеті жоқ. Тұрмыс өзгерген соң сол тұрмысқа қатысты сөздердің де қолданыстан шығуы заңды құбылыс. Дегенмен көнерген сөздерді «ескі сөз» деп қана қабылдау жеткіліксіз. Олардың әрқайсысы халық тарихының тілдегі ізі. Белгілі бір сөздің қолданыстан алыстауы сол сөзбен бірге байланысты ұғымдардың да ұмыт болуына әкелуі мүмкін.
Бүгін бізге таңсық көрінетін бір сөз кеше ғана ата-бабамыздың күнделікті өмірінде қалыпты қолданыста болған. Оны қайта танып, мағынасын білу тіл тарихына үңілу ғана емес, өз тарихымызды тану. «Ылау» да сондай сөздердің бірі. Қазір сирек қолданылғанымен қазақ халқының бұрынғы тұрмысынан хабар беретін тілдік мұра ретінде құнды. Олай болса көнерген сөздерді жинау, зерттеу және кейінгі ұрпаққа жеткізу тіл мамандарының ғана емес, әрқайсымыздың міндетіміз.
Ақнұр ИБРАГИМ
