Елге еңбегі сіңген тұлғалардың есімін ұлықтау – өткенге құрмет көрсетіп қана қоймай, кейінгі ұрпаққа өнеге қалдыру. Бірақ белгілі бір адамның есімін «Тарихи тұлғалар» тізіміне енгізу үшін не істеу керек? Кім ұсыныс бере алады? Қандай құжаттар қажет және шешім қалай қабылданады? Бұл сұрақтар тарихи мұраны сақтауға және ел тарихында өзіндік орны бар азаматтардың еңбегін дәріптеуге ниетті жұртшылық үшін маңызды.
Тарихта ізі қалған адамдар аз емес. Бірі елдің тәуелсіздігі үшін күрессе, енді бірі ғылымның, мәдениеттің, білімнің немесе қоғамның дамуына үлес қосты. Алайда адамның белгілі болуы немесе ел арасында құрметке ие болуы оның есімін тарихи тұлғалар тізіміне енгізуге жеткіліксіз. Ең бастысы – оның елге сіңірген еңбегін растайтын нақты деректер керек. Қарапайым тілмен айтқанда, ұсыныс «бұл адамды құрметтеу керек» деген пікірмен ғана шектелмеуі тиіс. Ол «бұл тұлға не үшін тарихи тізімге енуге лайық?» деген сұраққа нақты жауап берілуі тиіс.
Ұсынысты кім бере алады? Белгілі бір тұлғаның есімін тізімге енгізу жөніндегі бастаманы жеке азаматтар да, ұйымдар да бере алады.
Ұсыныста мынадай ақпарат болғаны жөн:
- Тұлғаның толық аты-жөні, туған және қайтыс болған жылдары, өмір жолы, білімі және атқарған қызметтері.
- Елге, қоғамға немесе белгілі бір өңірдің дамуына қосқан үлесі, жетістіктері мен тарихи маңызын дәлелдейтін деректер.
- Есімін «Тарихи тұлғалар» тізіміне енгізу қажеттігінің негіздемесі.
«Қандай құжаттар қажет?» деген сұраққа жауап берейік. Тарихи тұлғаның өмірі мен қызметі туралы ақпарат сенімді дереккөздермен расталуы керек. Себебі өткен тарихты бағалауда болжамнан гөрі нақты құжаттың маңызы зор. Ұсынысқа тұлға туралы архив анықтамаларын, ресми құжаттарды, мемлекеттік наградалары мен марапаттарына қатысты мәліметтерді, ғылыми зерттеулерді, кітаптар мен энциклопедиялардағы деректерді және басқа да растайтын материалдарды қоса беруге болады.
Мұнда құжаттың көп болуы емес, оның сенімділігі маңызды. Мысалы, тұлғаның белгілі бір қызмет атқарғанын растайтын ресми құжат пен оның сол қызметте қандай нәтижеге қол жеткізгенін көрсететін тарихи зерттеу бірін-бірі толықтыра алады.
Оның нақты еңбегі, қоғамға тигізген пайдасы және ел тарихындағы орны бірге қарастырылуы тиіс.
Қазақстанда ономастика саласындағы жұмыстар «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңмен реттеледі.
Заңның 25-1-бабында Республикалық ономастика комиссиясын және өңірлердегі ономастика комиссияларын құру көзделген. Бұл комиссиялар өз құзыреті шегінде атауларға қатысты мәселелерді қарап, тиісті ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді. Ал Заңның 25-5-бабында ономастика жұмысында ескерілетін талаптар белгіленген. Олардың қатарында тарихи-мәдени ерекшеліктерді ескеру, атауларды дұрыс қолдану және тіл нормаларын сақтау бар. Заңда аса көрнекті мемлекет және қоғам қайраткерлерінің, ғылым мен мәдениет қайраткерлерінің және басқа да еңбек сіңірген адамдардың есімдерін нысандарға беру кезінде олардың қайтыс болған күнінен бастап кемінде бес жыл өтуі туралы талап та көзделген. Заңда қаһармандық пен ерлік танытқан және мемлекет тәуелсіздігін нығайтуға ерен үлес қосқан тұлғаларға қатысты ерекшеліктер қарастырылған.Тұлғаның есімін «Тарихи тұлғалар» тізіміне енгізу мен оның есімін көшеге, елді мекенге немесе басқа нысанға беру – екі бөлек мәселе.
Тұлғаның өмірі мен қызметі белгілі бір өңірдің тарихымен тығыз байланысты болса, оның еңбегіне қатысты материалдарды жергілікті деңгейде зерделеуден бастауға болады. Мысалы, белгілі бір азамат Жетісу өңірінің мәдениетін, экономикасын немесе қоғамдық өмірін дамытуға елеулі үлес қосқан делік. Мұндай жағдайда оның еңбегін растайтын деректерді жинақтап, өңір тарихындағы орнын негіздеу қажет. Жергілікті атқарушы органдар мен ономастика комиссиялары өз құзыреті шегінде ұсынылған материалдарды қарайды. Заңның 25-3-бабында аудандық және облыстық маңызы бар қалалардың жергілікті атқарушы органдарының ономастика саласындағы өкілеттіктері белгіленген. Олардың қатарына тиісті атауларға қатысты облыстың атқарушы органдарына ұсыныстар енгізу де жатады. Ал мәселе республикалық деңгейде қаралуға тиіс болса, материалдар белгіленген тәртіппен уәкілетті органға жолданады. Республикалық ономастика комиссиясы өз құзыретіне жататын мәселелер бойынша тиісті қорытындылар мен ұсынымдар әзірлейді. Дегенмен комиссияның оң қорытындысы ұсыныстың автоматты түрде мақұлданатынын білдірмейді.
Тарихи тұлғаның есімін ұлықтаудың мақсаты – оның атын тізімге енгізумен ғана шектелмеу. Ең маңыздысы – сол адамның елге сіңірген еңбегін шынайы бағалап, кейінгі ұрпаққа жеткізу.
Бұл үшін үш нәрсеге ерекше назар аудару қажет.
Біріншіден, тарихи деректердің дұрыстығы. Тұлғаның өмірбаяны мен еңбегі сенімді құжаттарға сүйенуі керек. Екіншіден, қоғамға қосқан нақты үлесі. Оның қандай іс атқарғаны және сол еңбектің елге қандай пайда әкелгені түсінікті көрсетілуі тиіс. Үшіншіден, заң талаптарының сақталуы. Ұсыныс дұрыс рәсімделіп, тиісті органға жолдануы және белгіленген тәртіппен қаралуы қажет. Осы талаптар сақталса, ұсыныстың мазмұны да салмақты болады, ал тарихи тұлғаның еңбегін әділ бағалауға мүмкіндік артады.
Тарихқа құрмет – болашақ алдындағы міндет.
Тарихи тұлғаны ұлықтау – оның есімін атаумен ғана шектелмейді. Бұл – елге сіңірген еңбегін тану, өнегесін ұрпаққа жеткізу және тарихи шындықты сақтау. Өйткені өткенін бағалай білген ел ғана болашағына сенімді қадам жасай алады.
Сырым ӘЛІШЕР,
облыстық ішкі саясат басқармасының тілдерді дамыту және ономастикалық жұмыс бөлімінің басшысы
