Кез келген мемлекеттің құқықтық іргетасы саналатын негізгі Заң елдің даму бағыты мен стратегиялық бағдарын айқындайды. Елде 2026 жылдың 1 шілдесінен бастап күшіне енген жаңа Конституция ұлттық экономиканың тұрақтылығын, тиімділігін және әртараптандырылуын қамтамасыз етуге берік институционалдық негіз қалады. Ата Заңды жаңарту арқылы еліміз инновациялық, білімге негізделген және әлеуметтік бағдарланған даму моделіне көшудің құқықтық каркасын қалыптастырды.
Мемлекеттің ең жоғары құндылығы ретінде адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары танылып, адами капиталды дамыту стратегиялық басымдық ретінде бекітілді. Осы реформалардың ортасында ел болашағының негізгі қозғаушы күші ретінде жас ұрпақ тұр.
Конституциялық өзгерістердің басты экономикалық нәтижелерінің бірі – еліміздің «ережелер экономикасына» қадам басуы. Осы қағидат арқылы бизнес өкілдеріне, соның ішінде өзін жаңадан сынап жатқан жас кәсіпкерлерге тұрақты, ашық әрі баршаға бірдей түсінікті шарттар ұсынылады. Шағын және орта бизнес үшін тек салық мөлшерлемесі емес, заң нормаларының тұрақтылығы мен мемлекеттік органдар тарапынан заңсыз араласудан қорғалу маңызды. Жеке меншік құқығы мен инвесторлардың құқықтарын конституциялық деңгейде қорғау отандық және шетелдік капиталды тартуға зор серпін береді.
Жаңа Ата Заңда жылдам дамитын қалалар үшін арнайы құқықтық режим қаралған. Алатау сияқты қарқынды дамушы орталықтарда икемді реттеу, ерекше салықтық әрі кедендік жеңілдіктер енгізіліп, цифрлық агломерациялар мен инновациялық кластерлер құрылуда. Өз стартабын бастауды армандайтын жас мамандар үшін осындай аумақтар жаңа технологиялық жобаларды жүзеге асырудың таптырмас алаңына айналады. Сонымен бірге, сот жүйесінің тәуелсіздігін нығайту мен трансакциялық шығындарды азайту бизнес жүргізушілерге ұзақ мерзімді келісімшарттар жасасуға мүмкіндік сыйлайды.
Заманауи жаһандық экономиканың бәсекеге қабілеттілігі білім мен ғылымның даму деңгейімен тікелей айқындалады. Конституция жобасының 33-бабында азаматтардың білім алу құқығы мен оның қолжетімділігі нақты бекітілген. Мемлекет бастауыш және орта білімнің міндеттілігін қамтамасыз етеді, ал жоғары білім мемлекеттік жоғары оқу орындарында конкурстық негізде беріледі. Сондай-ақ жеке оқу орындарындағы ақылы білім беру заңмен реттеліп, білім алушылардың құқықтары қорғалады.
Білім саласындағы мемлекеттік тапсырыс көлемі жүйелі түрде артып келеді. Соңғы бес жылда бакалавриат бойынша берілетін мемлекеттік гранттар саны 2019 жылғы 51 мыңнан 2025 жылы 77 мыңнан астамға дейін көбейді. Елімізде 32 шетелдік жоғары оқу орны мен олардың филиалдары жұмыс істеп, халықаралық озық тәжірибені енгізуде. Оған қоса, экология, су ресурстары, энергетикалық қауіпсіздік, биотехнология және агроөнеркәсіп сияқты маңызды бағыттар бойынша 11 университет базасында академикалық әрі зерттеушілік үздік орталықтары қалыптасуда.
Ата Заң 30 жасқа дейінгі жастардың білім алуына, мәдениетке және спортқа қол жеткізуіне конституциялық кепілдік береді. Аталған қадам еңбек өнімділігі жоғары, жаңа технологиялармен жұмыс істей алатын белсенді жаңа буынды қалыптастыруды көздейді.
Жаңа Конституция жас азаматтарға тек экономикалық салада емес, басқару жүйесінде де кең мүмкіндіктер ұсынады. Президенттік жастар кадрлық резерві конституциялық мәртебеге ие болып, дарынды жас басқарушыларды мемлекеттік аппараттың басшылық лауазымдарына көтеретін басты әлеуметтік лифтке айналды.
Парламент пен мәслихаттарда депутаттық мандаттарды бөлу кезінде жастарға, әйелдерге және ерекше қажеттіліктері бар жандарға арналған міндетті 30 пайыздық квота енгізілді. Осы саяси шешім заң шығарушы органдарға жаңа келбеттегі жас көшбасшылардың келуін қамтамасыз етеді. Оған қоса, бір палаталы Курултай мен Қазақстан Халық Кеңесі сияқты алаңдар жастар ұйымдары мен креативті сектор өкілдеріне мемлекеттік шешімдерді талқылауға тікелей қатысуға жол ашады.
Жаңарған Негізгі Заң жастарға ауқымды мүмкіндіктер сыйлай отырып, олардан азаматтық жауапкершілікті де талап етеді. Мемлекет басшысының «Адал азамат» тұжырымдамасы мен Абайдың «Толық адам» іліміне негізделген құндылықтар – еңбекқорлық, адалдық, кәсібилік, үздіксіз білім алу және отаншылдық сипаттар арқылы Әділетті Қазақстанды құру миссиясы жастарға жүктеледі.
Қорыта айтқанда, реформаланған Ата Заң елдің экономикалық көкжиегін кеңейтіп, жас ұрпақтың өз әлеуетін толық ашуына берік іргетас салады. Нәтижесінде білімге, инновацияға және «Заң мен тәртіп» қағидатына сүйенген жас буын Қазақстанның тұрақты гүлденуінің негізгі кепіліне айналады.
Мәулен Әнербай
