«Әркімнің туған жері – Мысыр шаһары» дегендей, менің туған ауылым Малайсары батырдың тарихымен тамырласып жатады. Дегенмен, халықтың қатал сүзгісінен өткен тарих қана ұрпақ жадында мәңгілік сақталады. Ал өзінің өскен жерінің қадірі мен қасиетін зерделемеген зерттеушінің де еңбегі еленбейді. Осы тұрғыдан келгенде Андас Омарақынның «Тарих талғарында» кітабында Іленің арғы беті, Жоңғар және Жетісу Алатауының түйіскен жеріндегі жер жағдайы мен жартас суреттері, петроглифтер туралы құнды зерттеулер жасалған. Ондағы деректердің Іленің бергі бетіндегі тарихпен тамырлас екендігін оқи отырып, біліп жүрміз. Аталмыш еңбекпен таныса келе өз ауылым жайлы толғанысымды жазуға бекіндім.
Мен Кербұлақ ауданы, Малайсары ауылында тудым. Өскен жерімізде де тарихтың сан құпиясы жатқаны белгілі. Тарихқа шегініс жасасақ, Малайсары батыр – тархан туралы осындай мағлұмат бере кетейін. Малайсары батыр шамамен 1700-1756 жылдар аралығында өмір сүрген батыр әрі би. Әкесі Тоқтауыл – батыр, балуан, анасы Мөлдір – қалмақ қызы, қарындасы Гауһар Қабанбай батырдың жары болған қаһарман қыз. Малайсары Абылай ханның сұлтан кезінен сенімді серігі. Шоқан Уәлихановтың еңбектерінде Абылай хан Малайсарының батырлығын, ақылы мен қайратын жоғары бағалаған. Сондай-ақ, қазақтардың Ресейдің қол астына кіруіне қарсы болған. Қазақ-қалмақ соғысын тоқтатып, екі ел арасындағы бейбіт бітім жасау саясатын ұстанады. Өз кезінде қазақ хандығының елшісі салауатымен жоңғар ханымен кездесіп, ел араздығын тоқтатуға күш салған қайраткер. Қазіргі Павлодар облысы, Май ауданында туып, жер жаннаты Жетісудан мәңгілік мекен тапты. Жоңғар Алатауының батыс сілеміндегі тауға Малайсары есімі берілген. Біздің ауылда Малайсары батырға белгі қойылған. Ауылдық мектепте батырдың мүсіні орнатылған.
Айта кетерлігі, ауыл айналасындағы тау беткейлерінде, жартас беттерінде таңбалы тастар өте көп. Таңбалы тастарды зерттеген археолог Алексей Марьяшев көптеген зерттеу жұмыстарын жүргізіп, Арқарлы мен Малайсары сілемдерінде 20-ға жуық осындай тастың барын анықтап, ондағы суреттер қола және темір дәуіріне тән деп тұжырымдаған. Маман бұл аумақты тереңірек зерттеу мақсатында экспедиция ұйымдастыруды жоспарлап жүргенде арманына жетпей, өмірден озып кетті. Көне тарихтан сыр шертетін Малайсары петроглифтерін Үкімет қорғауға алмаса, құнды жәдігерлерден айырылып қалуымыз әбден мүмкін.
Бұл – отандық тарихқа жасалған үлкен қиянат болар еді. Осы тұста Малайсары жартас суреттері мен петроглифтерінің Андас Омарақынның «Тарих талғарында» кітабында жазылған Іленің арғы бетіндегі Зекті, Қызылқорым, Текес, Моңғолкүре, Жырынтай, Ағаяз жартас суреттері және петроглифтерімен тарихи тамырлас екендігін көруге болады. Алдағы уақытта бұл тақырыпты салыстырмалы түрде зерттеу керек.
Ауылымыз Малайсары батырдың есімімен байланысты болғандықтан жерлестеріміз өрлікке, ерлікке, өнерге бейім келеді. Айталық, малайсарылықтар айтыскер ақын Әбікен Сарыбаевтың есімін ерекше құрметтейді. Әсіресе, ақынның:
Домбыра шықса үнің күмбірлеген,
Дауысым бірге кетсе «Бұл кім?» деген.
Баласы Күреңбелдің Әбікен ғой,
Жүз топта қаршығаға ілдірмеген…– деген өлеңін жастар жағы мақтанышпен айтып жүреді. Андас Омарақын да Әбікен атамыз сияқты қазақ айтыс өнерін жалғастырушылардың бірі. Оның «Дода» атты кітабында арғы беттегі айтыскерлердің мұрасы жинақталған. Ал Әбікен атамның ұлы Серік ағам да атамыздың жолын қуалап, таланты дарыған қаламгер, көсем сөзден түйін түйген тілші. Ал Андас атамыздың ұлы Қажет Андас та қазақ баспасөзінің қара шаңырағы саналатын «Жетісу» газетінің тілшісі.
Малайсары ауылынан мұнан басқа да таланттар көп шықты. Мектеп кітапханасындағы «Құлжа сақа», «Арша жұпары», «Жыр жүйрігі Әбікен» және «Жегі» шығармаларын оқушылар қолынан тастамайды. Ал Әбікен Сарыбаев атамыздың жиен немересі, әртіс Ерлан Кәрібаев та талай жастың үмітін үкілеп жүр. «КТК» телеарнасының жаңалықтарын жүргізетін Асыл Махметов, әртіс, режиссер, автор, бас продюсер Ерлан Қасымжанұлы Алматыда туғанымен Малайсары атындағы орта мектептің түлегі.
Ауылым жайлы шағын жазбамды Малайсары орта мектебінің кітапханашысы Айгерім Абдулмажитқызының өлең жолымен аяқтағым келеді.
Әдемі, әсем менің туған өлкем,
Ауылым Малайсары неткен көркем?!
Күреңбелдің жерінде орналасқан,
Ауылдастың бәріне ыстық мекен.
Көктем келсе ауылым гүлденеді,
Сарғалдақтан сары кілем төселеді.
Сай-саладан сарқырап аққан жерде,
Ауылға бір әдемі сән береді.
Ыстық қой әр адамға туған жері,
Тауы, тасы, ауасы, бәрі әдемі.
Жусаны ауылымның өзі жұпар,
Әдемі табиғаты көзді тартар.
А. ТҰРДЫҒАЗЫ,
Малайсары атындағы орта мектептің оқушысы
Кербұлақ ауданы
