АҚСУАТТЫҢ ҰЗЫНАҒАШТЫҚ ШАЙЫРЫ

    *  *  *

     Әбәй, есіңде шығар, 1982 жыл болатын. Ұзынағаш. Жаз. Маусым, әлде шілде. Кешегі саябақ. Иә, ол қазір де саябақ. Бірақ ол кезде бүгінгіден әлдеқайда басқаша, ен даламыздың еркіндігіне ұқсас кейіпте еді. Мүмкін, бізге солай көрінді ме екен?.. Ыстық еді. Қолымыз қалт етсе болды, ен далада еркін жортқан ақбөкеннің үйіріндей арындап келіп, сондағы суатқа бас қоятынбыз. Ондайда айтылмайтын әңгіме, ақтарылмайтын сыр қалмаушы еді-ау. 

     Сені Есенқұл ертіп келді. Облыстық айтысқа Күрті ауданының атынан қатысатын өзің біздің Қызжібек Жарқынбаева апайымызбен бәсекеге түсетін болғандықтан сол кездегі тәртіп бойынша ауданды аралап, жай-күйімен танысуға шыққан бетің көрінеді. Бұрын сыртыңнан жақсы білетінбіз. Нүсіпбай досымыз сен туралы тамсана әңгімелейтін. Ол жатқа айтатын бірнеше өлеңіңнің бірді-екілі шумағын біз де тілімізге орап алып жүрген кезіміз. Аса дарынды ақын екеніңді іштей мойындап қойғанбыз. Енді бір көрсек, шіркін, деп жүргенде әлгіндей сәті келе қалды ғой. 

    Жарқылдай амандастың. Сен де біз туралы хабардар екеніңді айттың. Кейде шалт бұрыла қарайтын ширақ қимылың (мінезіңе сай екен ғой), жібектей желбіреген шашыңды артқа бір серпіп тастап, шабыттана өлең оқығаның, Алла бұйыртса, әлі жолығатынымызға сенім артып, сол күні қимай қоштасқанымыз есте қалыпты. 

    1983 жылы сен Алматыға «Балдырған» журналына қызметке келдің. Енді тіпті жақын араласа бастадық. Ол күндер де бір сағыныш. Менің аудандық газетте фототілшілік қызметте жүрген кезім ғой. Ұзынағашта түнімен шығарған суреттерімді орталық баспаханадағы цинкография цехына әйтеуір үлгеріп өткізем. Ол кешкі сағат бестен кейін дайын болады. Оған дейін не істеймін енді, сені іздеймін. Марқұм Құрағаң (жазушы Құрманбай Толыбаев) екеуің отыратын кабинетке күндізгі сағат он бір жарым шамасында жетемін. Сенің де жұмысың бар-ау, қасыңда мына менің маужырап отырғаным әбес шығар деген ой қаперіме кіріп шықпайды. Түнімен ұйықтамаған адамда қандай күй болсын, арасында қалғып кететін көрінем. Сондайда Құрекең жарықтық басын шайқап қойып: «осы баланың жұмысы тіпті ауыр-ау, шамасы» дейтін көрінеді. Қайран, Құрекем! Аса кең пейілді, ерекше мейірімді жаратылыс еді ғой.

    Түсте бірге шай ішеміз, түстен кейін әлгі кабинетте екеуміз де байыз тауып отыра алмай, сен Құрекеңе бір сылтау айтып, сытылып шығып кететін кездеріміздің, одан кейін бір жерде шешіліп сырласатын сәттердің ләззатын енді бүгін сөзбен айтып жеткізу де оңай емес. Қазір ойлап тұрсам, жанымыз шын жарасқан жарқын күндеріміз сол 1983 жылы осылайша басталыпты. Міне, содан бері Алматы мен Ұзынағаштың арасында отыз бес жылдың қалай зымырап өте шыққанына өзім де аң-таңмын. 

    Иә, арасында бір жеті ай араласпай қалыппыз. Себебі, сен екеумізге ғана белгілі. Оған екеуміздің де еш жазығымыз жоқ. Сонда өзіңе арнап бір өлең жазыппын. 

 

ӘБУБӘКІРГЕ!
 

Жан досымды жеті ай көрмей сағындым,

Өтті арада лай күн де, лағыл күн.

Гүл-бәйбіше сырқаттанып жүр деп ед,

Не күй кешіп жатыр екен «қағындым?»

Ойлап па едім, дәл осылай хат жазам,

Бір өзі еді – аппағым да тап-тазам!

Мені ойласа мазаланып қала ма?

Оны ойласам менің дағы жоқ мазам.

 

Өр көңілін Алматыға қалдырып,

Ұзынағашқа аттың басын шалдырып,

Арсалаңдап неге жетіп келмейді,

Екі кештің арасында салып ұрып?

 

Өкпе дейтін өкпеміз жоқ, тәйірі,

Бір базына себеп шығар пайымы.

Ұмыт бәрін, өзіңді әбден сағындым,

Ақсуаттың ұзынағаштық шайыры!

1 ақпан, 2005 жыл.

 

Өзіңе деген ерекше ықыласымның куәсіндей екінші өлеңімнің сыйқы мынадай болып шығыпты.

 

ӘБӘЙҒА
 

Жан шуағы жайнаған жайсаңым-ай,

Өзің жайлы жақсы сөз айтам ұдай.

Жадыраған сонау бір жастық шақты,

Құдай бір сәт бермейді-ау қайтарып-ай!

 

Әбубәкір! 

Әбәйім, жаным менің,

Сен от кеуде, мен болсам сабырлы едім.

Осы екеуі бір-бірін демесін деп,

Әмір еткен сыйлаймын Тәңір көгін.

Сабырлы едім десем де сені көрсем,

Бала құсап кешемін сағым белін.

 

Бала құсап кетемін саған келсем,

Желпінемін жаныма самал берсең.

Суың дайын тұрады батам десем,

Отың дайын тұрады жанам десем.

                         

Кешегі мен бүгінді сараладым,

Сағынышты күндерді араладым.

Мендей серік қасыңда көп те шығар,

Сендей досты мен қайдан таба аламын?

Кіршіксіз сол айналдым жүрегіңнен,

                                                                           Жүректен деп бұл сөзді сана, жаным!                                                                                                              

24. 04. 2006 жыл.

 

     Рас, мен сені шексіз жақсы көремін. Ағымнан жарылып айтатын болсам, сен мені көп тәрбиеледің. Өз бағасын білетін айбынды ақындығыңа айналаң түгел тәнті. Өтірікке төзбейтін, жасандылыққа жаны қас өр мінезің өзіңе ғана жарасып тұрады. Ешқандай қалтарыс-бұлтарысы жоқ ақ көңіліңді жайып тастаған сәттеріңде сенімен сұхбаттасу рахатын айтсаңшы! Өйткені, сен жан-жақты білімді азаматсың. Бүгінгісі туралы сөз басқа, кешегі қазақ әдебиеті мен қазақ тілінің грамматикасын, ауыз әдебиетінің ұшан-теңіз жауһары мен Абайдың үлгісін дәл сендей жетік білетін адамды мен өз басым айналамнан көп кездестірдім деп айта алмаймын. Сен өз ұлтыңды шексіз сүйетін азаматсың, сол арқылы адамзаттық парасатқа құлаш сермеген шығармаларыңнан небір тың ойларды тап басып тануға болады. 

     Сенің өлеңдерің мен дастандарың, жалпы шығармашылығың туралы тиісті мамандар, сыншылар талдап, жіктеп, жіліктеп, саралап жаза жатар. Жанашыр оқырманың ретінде жанымды тербеткен кейбір туындыларың жайлы өз пікірімді білдіруге менің де шамам жетер еді, алайда әңгіме ұзап кететін болғандықтан ол жағына бұрылғым келмейді. Мен өзім білетін, өзім сезінген, өзім сүйетін Әбубәкірдің бейнесін осы қағазға шамам келгенше шым-шымдап түсірсем де аз олжа емес. 
     Сенің дарқан көңіліңнің шуағына бөленгендер көп. Гүлзия екеуің Семейдегі өзіңнің үш жұртыңның, одан басқа да Қазақстанның төрт құбыласынан күндіз-түні үзбей есік ашатын ағайынның ақ алғысына бөленген сәттеріңді көзіміз үнемі көріп жүрді. Сені мият тұтып, ақындығыңа бас иіп, ұстаз санап, азаматтығыңа сеніп, Гүлзияның үлкен жүректі адамгершілігіне арқа сүйеп алыс-жақыннан ат арытып жететін жігіттердің легі әлі толастаған емес. Пенде баласының маңдайына жазылар шын бақыттың бірі де осы. 
   Мына өмірде мен де біраз адамдармен сыйласқан сияқтымын, аралас-құраластығымыз жарасқан күндерімізде сеніп сыр ақтарған сәттерім де болды. Солардың арасында сенің орның тіпті бөлек екенін білемін. Отыз бес жылда басымыздан небір сәттер өтсе де бір-бірімізге көңіл қалдырар ауыр сөз айтып көрмегеніміз соның айғағы. Сені айналамда ешкіммен теңестіре алмайтыным да сондықтан. Өйткені сен менің өзім болып кеткен жан досымсың, менің Әбәйімсің. 
    «Құдай-ау, қайда сол жылдар, махаббат, қызық мол жылдар? Ақырын-ақырын шегініп, алыстап кетті-ау, құрғырлар…» деп еді ғұлама Абай. Сол айтпақшы, жастықтың жалынды дәуренін бірге кешкен құрдастардың алды былтыр жеткен алпыстың асқарына сен де, міне, аршындап шықтың. Арынды екпінмен, Алашқа танылған абыройыңмен, қазақ поэзиясына өзіндік өрнек салған алапат ағынды жырларыңмен, лайықты құрметіңмен, өз биігіңнен атой салған Сені көру мен үшін зор бақыт.
    Алдағы күндерің бұдан да келісті, бұрынғыдан да жемісті боларына мен кәміл сенемін, Әбәй. Бәзбіреулер сияқты бір күндік болмашы жылтырақ дүниеге ешқашан қызықпаған, бүкіл өмірін тек өлеңге арнап, шабыт үшін күні-түні шырағын сөндірмеген сенің жұлдызың қазақ жыры барда ешқашан аласармайды. Қандай соқпаққа салса да жалтармай тарпып басатын алмауыт арғымақтай қалпыңнан айырмасын сені. Менмін деген мықтылардың өзі алдыңда тайсақтай сөйлейтін өрлігіңді талай тұста көрдік емес пе, не десең де күлбілтелемей кесек турайтыныңды жұрт біледі. Мұндай мінез тек рухы мықтының ғана еншісі екенін мен де шүбәсіз мойындаймын. Сені содан жазбасын Алла. 
    Осындай рухты мен «Бұлыт болған айды ашқан, мұнар болған күнді ашқан» Қазтуғаннан, «Хан ұлына несі жоқ, би ұлынан несі кем!» Доспамбеттен, «Мұртымыз өрге шаншылып, бұрын да сөйлер ме екеміз!» деп өткен Ақтамбердіден, «Салмақтасаң айта ғой, хан алдында күшіңді» дейтін Үмбетейден, «Қабанбайдан бұрын найзаңды қай жерде жауға тіредің!?» деген Бұқар жырау бабамыздан, «Сендей нарқоспақтың баласы, маған оңаша жерде жолықсаң…» деп ашығын айтқан Махамбеттен, «Ашулансаң, хан Тезек, өлтірерсің Сүйінді. Сүйінбай ақын өлген соң, көрерсің Тезек қиынды…» деп тепсіне сөйлеген бабам Сүйінбайдан, «Арыстанмын, айбатыма кім шыдар? Жолбарыспын, маған қарсы кім тұрар?» дейтін Мағжаннан,  «Өртке тиген дауылдай өлеңімді Қасымның өзі емес деп кім айта алсын?!» деп нығыздап кеткен Қасымнан, «Кең дүние, төсіңді аш, мен келемін, алынбаған ақым бар сенде менің» дейтін Мұқағалидан, содан кейін «Мен қасқырмын, қақпан кескен сирағын…» деген сенен көргенімді айтсам деп едім. Иә, біз жылауық өлең жазып жүргенде сенің ағынды жырларды еркін сапырғаныңа таңғалатынбыз. Сөйтсек, бәрі рухы мықты жаратылған өзіңнің болмысыңнан екен. Соны көп ұзамай-ақ түсіндік. 
    Ит жылы ілгері-кейінді дүние есігін ашқан құрдастар кейде бір-біріміздің қолымызға су құярда «кә!» деп қоятынымыз бар емес пе, кә, енді мынаған мойын бұр. Құрдастардың қалжыңы болмаса сүрген өмірдің бояуы тым сұрғылт тартатынын жұрттың бәрі біледі. Сен екеуміздің кейде әртістерше образға кіріп кететін сәттерімізді сырт көздің түсінбей қалатыны бар. Біріміз бастасақ, біріміз іліп әкететін әлгі әзілдердің астары терең, әжуасы да тым ащы. Тек өзімізді, өзіміздің кемшілігімізді аяусыз сынап-мінеп, ар алдында арылып алатынымыз не деген бақыт?! Оның өзін бота қалжыңмен астарлай жеткізіп, қызметінде көп жүрген Шәкеңнен жасқансақ та, кейбір жаңсақтығымыз үшін жанымыз ауыра аһілейтін күндерімен де қызық шығар біздің өміріміз. 
Сен ұлы сыншысың. Адамның әрбір әрекетін бірден безбендей алатының өз алдына, сен өзіңді де тоқмейілсуге жібермейсің. Менің де ұлы сыншым бір өзің. Өзіңді де, мені де аямай айтатын әзілдерің арқылы екеуміз де тәубеге келетін сәттерді мен кейде соншалық сағынамын. Менің кемшілігімді де, жетістігімді де сендей білетін жан сирек. Әдетте, өзгелердің артық айтқан бір сөзі дұшпандық сияқты көрініп тұратынын да, сен елеусіздеу бір сын айтсаң да содан бір қорытынды шығаруға іштей ұмтылатынымды да несіне жасырамын. Мына өмірде менің бірден-бір қалтқысыз сенетін кісім сен ғана болғандықтан солай шығар деп топшылаймын. 

Р. САҒИД-УАҺАС
Ұзынағаштағы өзіңнің Рәтбегің