Араға аз-кем уақыт салып «Жансарайдың» тағы бір орайлы сәті келіпті.Өткен екі кезекті материалды алтын сақадай қадірлі, аузы дуалы ағаларымыз Асанәлі Әшімов пен Ескендір Хасанғалиевтың әке-шешелері жайындағы тағлымды дүниелеріне арнап едік. Енді, міне, сол қалыпты сәл сәтке бұза тұрып, өзегін өртке малып, көкірегінен тың өріс ашқан кейінгі талантты жастарға да бір кезек сөз бергіміз келді. Сол себепті де бұл жолы Кемеров облысы тағайындаған Құрмет орденінің тұңғыш иегері, «Қасым» атты көп сериялы фильмде партизан жазушы Қасым Қайсеновті сомдаған Қ. Қуанышбаев атындағы Мемлекеттік академиялық қазақ музыкалық драма театрының талантты актері Қуандық Қыстықбаевқа қолқа сала бардық.
– Ниеттеріңізге рахмет! Мен үйдің ең кенжесімін. Бір кіндіктен жібек жіптей он үш болып тарап, сегіз болып санатқа қосылдық. Ең кереметі сол – мен туғанда әкем жетпіс сегізде болатын. Кереметі деп айтатыным да, қарап тұрсаңыз бүгінде ондай көп бала өсіріп, тәрбиелеуді мұсылмандық парызы санайтын әкелер қатары сиреп кетті. Көбісі бір-екі баланың ар жақ бер жағында шектеліп қалды. Бұл енді әңгімеміздің әуелгі мақсатымен қабыспауы мүмкін. Сонда да осылай бір ауыз айта кеткім келді. Өкініштісі, сол асқар тауымнан он жасымда – 1987 жылы сексен сегіз жасында көз жазып қалдым. Сол себепті де, әңгімемізге орай бұл жайтты да сөз басында ашып айтқым келеді. Яғни, ол тұста біз ойынның баласынан ойдың баласына ойыспаған, әкенің өнегесін, тағылым-тәрбиесін бойға сіңіріп үлгермеген сары ауыз балапан едік. Сондықтан да, сіздер ұсынған «Жансарайда» әкем туралы ағылып-төгіліп; өзіме үлгі болған, сонан соң барып жалпы жұртқа өнеге болатын тағылымды сөздері жайлы алғаусыз әңгіме айта алмайтыным өкінішті-ақ. Мұны енді өмірдің заңы делік. Ал анам туралы алатаңға аянбай сыр шертуге дайынмын. Тар құрсағын кеңітіп, тас емшегін жібітіп мына өмірге әкелгені бір басқа да, қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқтырмай мәпелеп өсіргені – бір басқа.
Кішкентай кезімде мен тым ерке болдым. Үйдің кенжесі болғасын ба, аға-әпкелерімнің бәрін өз дегеніме көндіргім келетін. Олар шаруаларымен бір жаққа шықса, егіс басына, болмаса отынға барса да соңдарында мен жүретінмін. Ондай сәтте олар әке-шешеме арызданады. Бірақ, одан түк шыққан емес. Кейіннен 9-10 сынып оқып жүргенімде үйдегі ересек балалардың бәрі өз тіршіліктерімен жан-жаққа кетті де, бір үйде шешем екеуміз ғана қалдық. Міне, осы кез – менің нағыз шешемнің тәрбиесін көре бастаған кезім. Әрине, бұдан бұрын да «Біреудің алажібін аттамаңдар» деп кете баратын көп тәрбиелік сөздер үйде жиі айтылатын. Тіпті, бұл барлық қазақ отбасында бар дүние. Сол тәрбиелік мәні зор, тағылымы терең сөздердің арқасында қазақ әр кез ұятының алдында жауап беріп келді. Ал бүгінгі қоғамға өкпе артпас бұрын, өзіміз сол әке-шешелерімізге ұқсап ұрпағымызға ондай тәлімді дүние табыстай аламыз ба, алмаймыз ба деген сауал туады. Ол енді сіз бен бізге тікелей қатысты дүние.
Бала күнімде шешем қайда барса да, мен қасынан қалмайтынмын. Бармайтын жаққа да барам деп еріп аласың. Ондайда үйдегілер жылатып алып қалады. Қалғым келмейді. Қалсам, үйдің үлкендері жұмсай береді. Жаңа сөз арасында айттым ғой, ерке болдым деп: тіл алмаймын. Сосын да өз дегеніме көндіру үшін бақырып жылағанда бүкіл ауылды басыма көтеретінмін. Содан ғой әбден ержетіп, етек-жеңімізді жинап азамат болғанымызда көрші жеңгемнің: «Сен де адам болдың ба, Қуандық?» – дейтіні.
Шешемнің үнемі айтып отыратын сөзінің бірі «Тек жүрсең, тоқ жүресің» дейтін. Бала кезімізде соны шетпұшпақтап болмаса, шын мәнінде бүгінгі деңгейімізбен түсіне алмаппыз. Қазір ойлап тұрсам, сүйекті сөз екен. Осы тек жүру – тұтас өміріңдегі ұлы тыныштықтың кепілі іспетті. Ал сол бір баладан мың бала, мың баладан тұтас ел тек жүрсе, елдің қай деңгейде тыныш болатынын ойлап көріңізші?! Демек, «Отан отбасынан басталады», дегенде осындай келелі дүниелердің бастауының бәрі сонда жатқандығын ұғынғандықтан айтылған болса керек. Бүгінде елдің тыныштығы, жердің тыныштығы десе, басқа елден бұрын өз еліңнің мамыражай, бейбіт тірлігі көз алдыңа келеді. Осы ұлы тыныштықпен мына әлемге мақтана қарауға қақылы сияқтымыз. Мұның бәрінің астарында аналар аузымен айтылатын «Тек жүрсең, тоқ жүресің» дейтін жаңағы бір сөздің «дәруменінің» жатқанын білуміз керек.
Шешем жалпы жуас адам. Мен алғаш қалаға кетем дегенде көңілі үркектеп: «Ой, балам-ай, қалада қиын ғой» деуінің де өз себебі бар-тұғын. Өйткені, ол кезде қаладан барып оқу деген қиынның қиыны-тұғын. Қалада бір әпкем мен ағам ғана оқып қайтты. Біреусі Шамалғанда оқыса, енді бірі Қаскелеңнен білім алып келді. Әрине, басқаларының оқуға мүмкіндігі болмады емес, болды. Әңгіме біздің шалда еді. «Қалаға барсаңдар бұзылып кетесіңдер, ұрып кетеді, өлтіріп кетеді» деп ауыл арасындағы көлденең кісінің кез келгені айтатын керағар көп сөздердің кесірінен екеуден өзгесін ешқайда жібермеді. Әйтпесе, әкенің жүрегі кең еді. Кейіннен әкемнің көзі кетіп, отбасының барлық жауапкершілігі шешемнің мойнында қалған күндердің бірінде бүгінгі мамандығым – театр оқуына түскім келетінін айттым. Жоғарыда айтқанымдай шешем өте жуас кісі. «Балам-ау, одан басқа оқу табылмады ма?» – дегеннен ары аспады. Бар ұрысқанының түрі осы болды.
Мұнан соң келесі бір көңілі сәл наразы болған сәті – мен институтты бітіргесін Астанаға жұмысқа баратынымды жеткіздім. Онда да бар ренішінің түрі мынау: «Құдай-ау, балам-ау, жақын маңнан жұмыс табылмады ма?» деп кейіді. Ең қиыны сол – әдетте мінезі шәлкем-шалыс адамның ұрысқанынан гөрі, өмір бойы бетіңнен қақпаған адамның бір ауыз ренішінің өзі жаныңа қатты батады екен. Құдайға шүкір! Қазір, сол уайымының біразы арылды-ау деп ойлаймын. Өз қал-қадірімше үмітін ақтауға тырыстым. Қыс бойы жаныма алдырып аламын. Осындайда, өзім өзгеге үлгі етіп айтқым келетін бір жайт бар. Шешем де, тағы бір әпкем де құдай қосқан қосақтарынан ертеректе айырылса да, бізді өсіріп жеткізу үшін, басымызға үй тігіп, бауырымызға қазан асу мұратымен екінші қайталай жат түтінін түтетпеді. Өмір бойы бізді бағып өтті. Дулат Исабековтың «Әпкесі» сияқты.
Шешем айтатын: «Жылқы деген малдың естілігінен бөлек, тағы бір қасиеті – көзге түртсе көргісіз қараңғы түндерде де жолында жатқан тарының жарты қауызындай дүниені анық көре алады. Мұны неге айтам, өйткені, осы қасиет әрбір адамның бойында болу керек. Біреудің кемшілігін көруге емес, өз кемшілігіңді мүлтіксіз көру үшін», – деп. Осы бір сөз ешуақытта да жадымнан кеткен емес. Тіпті, кетпегенін – бақытым деп білемін. Себебі, алыста, Астанада анамды ойлап сарғайып, сағынып жүрген күндерде осы сөз менің қуатым. Ойлаймын да, анаммен ойша жолығып қайтамын. Мұндайда, Исрайыл Сапарбаев ағамыздың:
Босамай ерні күбірден,
Құдайға құлша жүгірген.
Тағдырдан көріп тауқымет,
Табаны тасқа тілінген.
Анадан асыл бар ма екен?
Аяғың жерге жеткенше,
Арқалап жүріп жұбатқан.
Әлемді шарлап жүрсең де,
Әуені кетпес құлақтан
Анадан асыл бар ма екен?, –
деп келетін бір өлеңінен жатқа жіберемін. «Сендердің алдыларыңда алсын» дейтін осы бір ақеділ жанның алдындағы перзенттік парызымды өтей алсам, менен бақытты жан болмас. Дәл қазір осылай көсіліп әңгіме айтып отырғанымның өзі сол ақжаулықты жанның арқасы ғой…
Қозыбай Құрман
