Қазақстанның ауылдық аймақтары әлі де экономикалық тұрғыдан дамудың артта қалған бөліктерінің бірі болып саналады. Ауылдарда жұмыссыздық, инфрақұрылымның әлсіздігі, жастардың қалаға жаппай көшуі сияқты әлеуметтік-экономикалық мәселелер кеңінен орын алуда. Дегенмен, соңғы жылдары ауылдық жерлерде кәсіпкерлікті дамытуға бағытталған мемлекеттік бағдарламалар мен қолдау шараларының артуы – бұл өңірлердің дамуына жаңа серпін беріп отыр.
Ауылдық кәсіпкерліктің ерекшеліктері
Ауылдық кәсіпкерлік – бұл ауыл тұрғындарының жергілікті ерекшеліктер мен ресурстарды ескере отырып өз ісін дамытуы. Көбіне бұл сала ауыл шаруашылығына тікелей байланысты болып келеді. Ауылдық жерлерде табиғи ресурстардың мол болуы – егіншілік, мал шаруашылығы, бал арасын өсіру, сүт өнімдерін өндіру сияқты кәсіп түрлеріне үлкен мүмкіндік береді. Сонымен қатар, жергілікті шикізат базасына сүйене отырып, қайта өңдеу және экологиялық таза өнім өндіру бағыттары да дамуда.
Алайда, бұл салада бірқатар қиындықтар бар. Атап айтқанда, инфрақұрылымның дамымауы, білікті кадрлар жетіспеушілігі, қаржылық ресурстарға қол жеткізудегі қиындықтар және маркетингтік құралдардың жеткіліксіздігі – ауылдық кәсіпкерлік үшін өзекті мәселелердің бірі болып отыр.
Мемлекеттік қолдау шаралары
Қазақстан Үкіметі ауылдық кәсіпкерлікті дамытуға бағытталған бірнеше бағдарламалар мен жобаларды жүзеге асыруда. Бұл бастамалар ауыл тұрғындарын кәсіпкерлікке тартуға, жаңа жұмыс орындарын ашуға және өңірлік экономиканы көтеруге бағытталған.
1. “Агробизнес-2020” бағдарламасы
Бұл бағдарлама агроөнеркәсіп кешенін қолдауға бағытталған кешенді жоба. Оның аясында ауылдық кәсіпкерлерге арзан несие беру, техникалық жабдықтар сатып алуға көмектесу, өнімдерді қайта өңдеуді дамыту секілді шаралар қамтылған. Сонымен қатар, өнімдерді экспортқа шығару үшін арнайы қолдау тетіктері қарастырылған.
2. “Даму” кәсіпкерлікті дамыту қоры
Бұл ұйым – кәсіпкерлерге қаржылай және кеңестік қолдау көрсететін негізгі институттардың бірі. Қор төмен пайыздық мөлшерлемемен несие беріп қана қоймай, сонымен бірге тренингтер, семинарлар және бизнес-жоспар жазуға көмектесу арқылы кәсіпкерлердің білім деңгейін арттырады.
3. “Еңбек” бағдарламасы
Бағдарлама ауыл тұрғындарының кәсіби біліктілігін арттыру мен өз ісін бастауға мүмкіндік беретін гранттар мен субсидиялар бөлуге бағытталған. Негізгі басымдық – халықты жұмыспен қамту және ауыл экономикасын жандандыру.
4. Мемлекеттік гранттар мен субсидиялар
Шағын және орта бизнес субъектілеріне арналған мемлекеттік гранттар – ауылдық тұрғындарға өз ісін ашуға нақты мүмкіндік беретін құрал. Бұл гранттар ауыл шаруашылығы, қайта өңдеу, қолөнер, сервис салаларын қамтиды.
Ауылдық кәсіпкерлікті дамытудағы қиындықтар
Мемлекеттік қолдауға қарамастан, ауыл кәсіпкерлері жиі келесідей кедергілерге тап болады:
1. Инфрақұрылымның әлсіздігі
Көптеген ауылдарда жол сапасының төмендігі, электр және су желілерінің ескіруі, интернеттің әлсіздігі – кәсіпкерлікке үлкен кедергі. Бұл, әсіресе, өнім тасымалдау мен жеткізу, клиенттермен байланыс орнату барысында байқалады.
2. Кадр тапшылығы
Ауылдық жерлерде білікті мамандардың жетіспеушілігі – маңызды мәселе. Бұл кәсіпкерлік қызметтің сапасына тікелей әсер етеді. Жастардың қалаға көшуі бұл жағдайды одан әрі ушықтырады.
3. Қаржылық қолжетімділіктің төмендігі
Кәсіпкерлердің көпшілігі бастапқы капитал жинауда қиындық көреді. Несие алу шарттарының қиындығы, кепілдік мүліктің болмауы ауыл кәсіпкерлерінің банкке жүгіну мүмкіндігін шектейді.
4. Нарыққа шығу проблемасы
Өндірілген өнімдерді сатуда кәсіпкерлер жиі логистикалық және маркетингтік қиындықтарға тап болады. Ауылдық нарықтар шектеулі болғандықтан, өнімдерді үлкен қалаларға жеткізу қосымша шығынды қажет етеді.
Ауылдық кәсіпкерліктің даму перспективалары
Қазақстанның ауылдық аймақтарында кәсіпкерлік әлеуеті жоғары. Оны тиімді пайдалану үшін төмендегі бағыттарды дамыту өзекті:
1. Жаңартылатын энергия көздері
Күн және жел энергиясы ауылдық жерлерде кәсіп жүргізудің тұрақты көзіне айналуы мүмкін. Энергия тапшылығын жою арқылы кәсіпкерлер өндіріс көлемін арттыра алады.
2. Агроөнеркәсіп кешенін кеңейту
Ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеуге бағытталған кәсіп түрлерін дамыту – қосымша құнды өнім шығаруға мүмкіндік береді. Бұл экспорт әлеуетін де арттырады.
3. Экотуризмді дамыту
Ауылдық жерлердің табиғи сұлулығы мен ұлттық мәдениеті – туризмді дамыту үшін таптырмас ресурс. Экотуризм арқылы ауыл тұрғындары жаңа табыс көзін таба алады.
4. Қолөнер және ұлттық бренд
Ұлттық нақыштағы бұйымдар мен экологиялық таза өнімдерге деген сұраныс – кәсіпкерлер үшін жаңа нарықтарды игеруге жол ашады. Бұл әсіресе экспортқа шығатын өнімдерге қатысты.
5. Жастарды қолдау
Жастар кәсіпкерлігі – ауылдарды жаңғыртудағы басты фактор. Жастардың идеялары мен бастамаларын қолдау үшін арнайы конкурстар, стартап бағдарламалар және инкубациялық орталықтар қажет.
Мемлекеттік қолдаудың тиімділігіне талдау
Ауылдық кәсіпкерлікке бағытталған мемлекеттік бағдарламалардың тиімділігі тек қаржылық қолдау арқылы ғана емес, сонымен қатар кәсіпкерлердің бәсекеге қабілеттілігін арттырумен өлшенеді. Бағдарламалар аясында ауыл кәсіпкерлері тек қаржы алып қана қоймай, кәсіби білім мен тәжірибеге де қол жеткізуде. Бұл ұзақ мерзімді тұрақты даму үшін маңызды.
Мысалы, “Даму” қорының оқыту бағдарламасына қатысқан кәсіпкерлердің 70%-ға жуығы өз бизнесін сәтті дамытып, жаңа жұмыс орындарын ашқаны жөнінде мәліметтер бар. Бұл — білім мен тәжірибе алмасудың ауыл кәсіпкерлігіне нақты пайдасы бар екенін дәлелдейді.
Шетелдік тәжірибе
Кейбір дамыған елдердің ауылдық кәсіпкерлікті қолдау тәжірибесі Қазақстан үшін үлгі бола алады.
Мысалы, Польша ауылдық жерлерде кәсіпкерлікті дамыту үшін Еуропалық Одақтың субсидияларын тиімді пайдаланған. Ауыл тұрғындарына тегін оқыту курстары, маркетингтік қолдау және өнімдерді сыртқы нарыққа шығаруға көмектесу секілді кешенді шаралар жүзеге асқан.
Қазақстанда да осындай кешенді қолдау механизмін енгізу қажет. Бұл — тек қаржы емес, білім беру, нарыққа шығуға көмектесу, құқықтық кеңес беру және технологиямен қамтамасыз ету арқылы ауылдық бизнесті дамыту.
Сандық технологиялар және цифрлық сауда алаңдары
Бүгінде цифрландыру — ауыл кәсіпкерлігінің дамуына үлкен мүмкіндік. Онлайн сауда платформалары арқылы ауыл өнімдерін тек жергілікті емес, республикалық және халықаралық нарыққа да шығару мүмкіндігі туып отыр.
Мысалы, Kaspi.kz, OLX, JMart секілді алаңдарда ауыл кәсіпкерлері өз өнімдерін тікелей сатуға қол жеткізе алады. Бұл логистикаға кететін шығынды азайтып, өнімді тиімді сатуға мүмкіндік береді. Алайда, ауылдағы интернет сапасы мен цифрлық сауаттылықтың төмендігі бұл мүмкіндіктерді толық пайдалануға кедергі келтіріп отыр.
Мемлекет тарапынан цифрлық оқыту курстары мен интернет инфрақұрылымын дамыту — ауыл кәсіпкерлері үшін маңызды көмек болар еді.
Әйелдер мен ерекше топтар үшін кәсіпкерлік
Ауыл әйелдері, мүгедектігі бар адамдар немесе көпбалалы отбасылар да кәсіпкерлікпен айналыса алады. Оларды қолдауға бағытталған арнайы гранттар мен микронесиелер бар.
Мысалы, “Еңбек” бағдарламасы аясында көпбалалы аналарға 555 мың теңге көлемінде қайтарымсыз грант беріліп, олардың өз кәсібін ашуына мүмкіндік жасалған. Мұндай шаралар әлеуметтік әділеттілікке де, ауылдық жерлердің экономикалық белсенділігіне де оң әсер етеді.
Ауылдық кәсіпкерлікті дамыту – бұл тек экономикалық өсімді қамтамасыз ететін құрал ғана емес, сонымен қатар халықтың әл-ауқатын көтерудің де жолы. Мемлекеттік бағдарламалар арқылы кәсіпкерлікке ынта танытқан азаматтар өз істерін ашып, ауыл экономикасын дамытуға үлес қосуда. Алдағы уақытта бұл салада инфрақұрылымдық қолдау мен кадр дайындау ісі жақсарса, ауыл кәсіпкерлігі еліміздің дамуының негізгі драйверлерінің біріне айналары сөзсіз.
«Жетісу-Ақпарат»
Фото: ЖИ
