1990 жылдардағы саяси және экономикалық түбегейлі өзгерістер жағдайында Қазақстанға жаңа шындықты бейнелейтін құқықтық негіз қажет еді. 1993 жылғы Конституция маңызды, алайда өтпелі кезеңнің құжаты болды. Тұрақтылыққа, билік тармақтарының тепе-теңдігіне және адам құқықтарының кепілдіктеріне ұмтылыс жаңа Конституцияны қабылдауды талап етті. 1995 жылғы 30 тамызда өткен жалпыхалықтық референдумда Қазақстан халқы жаңа Конституцияны қолдап, келесі қағидаларды бекітті:
• президенттік басқару формасын;
• билік бөлінісі принципін;
• заң үстемдігін;
• адам құқықтары мен бостандықтарының мызғымастығын;
• мемлекеттің аумақтық тұтастығы мен зайырлы сипатын.
Қазақстан Конституциясы бейімділігімен, жаңаруға ашықтығымен және адамға бағытталғанымен ерекшеленеді. Мәселен, Германиядағыдай, 2022 жылдан бастап Қазақстанда азаматтардың құқықтарын қорғайтын Конституциялық Сот жұмыс істейді. Швейцариядағыдай, Конституцияға өзгерістер енгізу тікелей халықтың референдум арқылы ерік білдіруімен жүзеге асады. Оңтүстік Кореядағыдай, Қазақстан үлгісі президенттік басқаруды Парламент пен азаматтық қоғамның рөлін арттырумен ұштастырады. АҚШ-тағы «қатаң» конституциялардан айырмашылығы – Қазақстанның негізгі заңы заман талабына сай өзгеріп, өз тұтастығы мен заңдылығын сақтап келеді.
30 жыл ішінде Конституцияға бірнеше маңызды өзгеріс енгізілді.
• 1998-2007 жылдары Парламенттің өкілеттігі кеңейтіліп, саяси партиялар мен парламентаризм нығайтылды.
• 2017 жылы Президенттің бірқатар өкілеттіктері Үкімет пен Парламентке берілді.
• 2022 жылы жалпыхалықтық референдум арқылы 30-дан астам өзгеріс қабылданды, соның ішінде:
• өлім жазасының жойылуы;
• Конституциялық Соттың құрылуы;
• Президент туыстарының мемлекеттік қызметке араласуына тыйым салу;
• «Бір мерзім – бір Президент» қағидасын енгізу;
• саяси бәсекелестік пен жергілікті өзін-өзі басқаруды күшейту.
Бұл реформалар Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жариялаған Әділетті Қазақстан құру бағытының заңды жалғасына айналды.
«Конституция – жай ғана заң емес. Бұл – мемлекет пен халық арасындағы келісім. Ол – бейбіт, әділетті қоғамда, қуатты әрі өркендеген елде өмір сүруге деген ортақ еркімізді білдіре- ді», – деп атап өтті Мемлекет басшысы.
Осы жылдар ішінде тұрақтылық пен бірліктің кепіліне, реформалар мен дамудың тірегіне, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының бастауына, билік пен қоғам арасындағы диалог алаңына айналды. Негізгі қағидаттарын сақтай отырып, заман талабына сай бейімделе алу қасиеті оны Орталық Азиядағы ең тұрақты әрі озық Конституциялардың біріне айналдырды.
Конституция мерейтойы еліміздің түкпір-түкпірінде аталып өтуде. Ғылыми конференциялар, ашық сабақтар, «дөңгелек үстелдер», мәдени іс-шаралар мен заңгерлермен кездесулер ұйымдастырылып, құқықтық мәдениетті және азаматтық жауапкершілікті арттыруға бағытталған.
Ришад ТҰРҒАНБАЙ
