Бүгінгі жаһандану кезеңінде мемлекеттік басқару жүйесін жаңғырту, шешім қабылдау үдерісін жеделдету және қоғам алдындағы жауапкершілікті арттыру – әрбір ел үшін стратегиялық міндет. Қазақстан да осы бағытта жүйелі реформаларды жүзеге асырып келеді. Соңғы уақытта қоғамда талқыланып жатқан маңызды тақырыптардың бірі – бір палаталы парламенттік жүйеге көшу қажеттілігі.
Бұл мәселеге тек саяси өзгеріс ретінде емес, мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыруға бағытталған жүйелі қадам ретінде қарауымыз қажет.
Бір палаталы жүйенің мәні неде?
Парламенттің бір ғана палатадан тұруы – заң шығару үдерісін ықшамдау, бюрократиялық кедергілерді азайту және шешім қабылдау жылдамдығын арттыруға мүмкіндік береді.
Қазіргі екі палаталы модельдің өзіндік артықшылықтары бар болғанымен, уақыт өте келе ол:
- заң жобасын қабылдауда ұзақ талқылаулар,
- қайталанатын сараптамалар,
- жобалардың біраз ысырап уақыт жоғалтуы
сияқты мәселелерді туындатуы мүмкін.
Ал бір палаталы жүйе бұл процесстерді цифрландырумен қатар жеңілдетуге мүмкіндік береді.
Халыққа жақындық – басты артықшылық
Бір палатадан тұратын парламенттің тағы бір маңызды ерекшелігі – депутаттың халықпен байланысының күшеюі. Депутаттар аймақтық мәселелерге көбірек көңіл бөледі, халықпен кері байланыс нығаяды. Бұл – қоғамның сұранысына дер кезінде жауап беру үшін аса маңызды фактор.
Аймақтық мәслихаттардың жұмысы да орталықпен тығыз байланысады. Жергілікті бастамалар дер кезінде ұлттық деңгейге көтеріледі.
Мемлекеттік шығындарды оңтайландыру
Парламентаризмнің тиімділігі оның құрылымының қарапайымдылығымен де бағаланады. Бір палаталы жүйе:
- аппараттық шығынды азайтады,
- қосымша әкімшілік ресурстарды қысқартады,
- бюджеттің тиімді жұмсалуына ықпал етеді.
Бұл қаражатты әлеуметтік, экономикалық және аймақтық даму бағыттарына қайта бөлуге болады.
Заң шығару үдерісіндегі жеделдік
Қазақстан қарқынды дамып келе жатқан мемлекет ретінде экономикалық және әлеуметтік реформаларды жедел жүзеге асыруға мүдделі.
Бір палаталы парламент:
- жаңа заңдарды қабылдауды жылдамдатады;
- реформа жүргізуде икемділік тудырады;
- қоғам сұранысына жылдам бейімделуге мүмкіндік береді.
Заң шығарудың кешігуі – экономикалық өзгерістерді тежейді. Сондықтан үдерістің ықшамдалуы ұлттық дамуға жаңа серпін береді.
Мәслихаттар рөлі артады
Жергілікті мәслихаттар – халыққа ең жақын өкілетті орган.
Парламенттің ықшамдалуы олардың жауапкершілігін күшейтіп, аймақтық саясаттың тиімділігін арттырады.
Бұдан бөлек:
- жергілікті бастамаларға қолдау
- өңір мәселелерін тікелей көтеру
- азаматтық қоғаммен тығыз жұмыс
сияқты бағыттар жаңа деңгейге көтеріледі.
Бұл – «Қоғамдық келісім» мекемесі үшін де маңызды, себебі халық арасындағы тұрақтылық, этносаралық үйлесім, қоғамдық диалогты қалыптастыру жұмыстары тиімді институционалдық жүйені қажет етеді.
Озық елдердің тәжірибесі
Әлемде Финляндия, Дания, Швеция, Жаңа Зеландия, Португалия секілді 60-қа жуық мемлекет бір палаталы парламенттік жүйемен жұмыс істейді.
Олардың басым көпшілігі:
- басқару тиімділігі,
- саяси тұрақтылық,
- шешім қабылдаудың жеделдігі
жөнінен жоғары нәтиже көрсетіп отыр.
Бұл модельдің тиімділігі айқын, әрі Қазақстанның дамуына да сәйкес келеді.
Қоғамдық пікір – өзгерістің негізгі негізі
Қандай да бір саяси реформа халықтың көзқарасына сүйеніп жүзеге асуы тиіс. Бір палаталы жүйе туралы пікірталастардың артуы – қоғамның саяси санасының өскенін көрсетеді.
Әрбір азаматтың пікірін тыңдау, ашық талқылау ұйымдастыру – бұл демократиялық дамудың көрінісі.
Бір палаталы парламенттік модель – еліміздің саяси жүйесін оңтайландырып, мемлекеттік басқару тиімділігін арттыратын маңызды қадам.
Бұл бастама:
- халыққа жақын билік моделін қалыптастыру,
- заң шығаруды жеңілдету,
- бюджетті оңтайландыру,
- аймақтық саясаттың рөлін күшейту
сияқты бағыттарға нақты серпін береді.
Қазақстан жаңғыру жолында, қоғамның сұранысы да, мемлекет мүмкіндігі де осы реформаны терең әрі жүйелі қарауға мүмкіндік береді.
Басты мақсат – халыққа тиімді, ашық, жедел әрі жауапты мемлекеттік жүйе қалыптастыру.
Еркебұлан Ақболатов,
«Қоғамдық келісім» КММ директоры, мәслихат депутаты
