Қазіргі әлем бұрын-соңды болмаған экологиялық кезеңді бастан кешіп отыр. Ғаламдық жылыну туралы сөз қозғалғанда, көп адам оны алыс болашақта болатын, өзіне тікелей қатысы жоқ құбылыс ретінде қабылдайды. Алайда бұл процесс қазірдің өзінде күнделікті өмірімізге еніп үлгерді. Табиғаттың қалыпты заңдылықтары бұзылып, ауа райы құбылмалы, күтпеген сипат ала бастады. Бұрынғыдай «қыс – қыстай, жаз – жаздай» болатын тұрақты маусымдық тәртіп әлсіреп, жер шарының әр түкпірінде табиғи тепе-теңдік бұзылуда.
Қазақстан да бұл өзгерістерден тыс қалып отырған жоқ. Әсіресе соңғы жылдары қыстың кешігіп келуі немесе кей өңірлерде мүлде сезілмеуі, қардың орнына жаңбыр жауып, күннің жылы болуы жұртшылықты таңғалдырумен қатар, алаңдата бастады. Мәселен, оңтүстік өңірлерде қаңтар айы басталса да, жер тоңы қатпай, ауа температурасы көктемдегідей жұмсақ болып тұруы жиі кездесетін құбылысқа айналды. Бұл жай ғана табиғаттың «мінезі» емес, ғаламдық жылынудың нақты әрі айқын белгісі.
Жер шарының орташа температурасының ұзақ мерзім ішінде біртіндеп көтерілуі табиғи факторлармен қатар, ең алдымен адам әрекетінің салдарынан күшейіп отыр. Өнеркәсіптің қарқынды дамуы, көмір, мұнай, газ сияқты қазба отындарын шектен тыс пайдалану, көлік санының артуы, ормандардың жаппай кесілуі атмосфераға парниктік газдардың көп мөлшерде бөлінуіне әкелді. Нәтижесінде күн сәулесінен келген жылу ғарышқа толық шыға алмай, жер бетінде жиналып, ғаламшардың «қызуына» себеп болуда.
Климат саласын зерттейтін ғалымдардың дерегінше, соңғы жүз елу жылда Жердің орташа температурасы шамамен бір градусқа жуық көтерілген. Бір қарағанда бұл көрсеткіш аса үлкен болып көрінбеуі мүмкін. Бірақ климат үшін тіпті жарты градус өзгерістің өзі орасан салдарға әкелуі ықтимал. Себебі табиғи жүйелер өте нәзік тепе-теңдікке негізделген. Температураның аз ғана ауытқуының өзі жауын-шашын тәртібін, жел бағытын, теңіз деңгейін, тірі ағзалардың тіршілік ету аймағын өзгертіп жібереді.
Осы мәселеге байланысты әлем ғалымдары бірнеше жылдан бері дабыл қағып келеді. Intergovernmental Panel on Climate Change жариялаған баяндамаларда климаттың өзгеруі адамзат өркениетіне тікелей қауіп төндіретіні ашық айтылған. Сарапшылардың пікірінше, егер жаһандық температураның өсуі тоқтатылмаса, ХХІ ғасырдың ортасына қарай табиғи апаттар жиілеп, су тапшылығы, азық-түлік дағдарысы және экологиялық көші-қон секілді күрделі мәселелер күшейеді. Бұл – тек дамушы елдерге емес, экономикалық тұрғыдан қуатты мемлекеттерге де ортақ қауіп.
Ғаламдық жылынудың ең алдымен байқалатын салаларының бірі – жыл мезгілдерінің өзгеруі. Бұрын табиғаттың өз ырғағы, белгілі бір заңдылығы бар еді. Қыс – суық, қарлы; көктем – біртіндеп жылынатын; жаз – ыстық әрі құрғақ; күз – салқын әрі жаңбырлы кезең ретінде қабылданатын. Қазір бұл тәртіп барған сайын бұзылып келеді. Кей өңірлерде көктем тым ерте келіп, артынан кенет суық түсіп, гүлдеген ағаштар үсіп кетеді. Жаз айларында бұрын болмаған аптап ыстық орнап, күзге дейін созылатын құрғақшылық байқалады. Ал қыс кейде қысқа, кейде өте жұмсақ болып, қар аз түседі.
Қазақстанда соңғы онжылдықтарда ауа температурасының біртіндеп көтеріліп келе жатыр. Әсіресе оңтүстік және батыс өңірлерде ыстық күндер саны артқан. Бұл жағдай ауыл шаруашылығына тікелей әсер етуде. Суармалы егіншілікке тәуелді аймақтарда су тапшылығы күшейіп, өнім көлемі құбылмалы бола бастады. Кей жылдары егін күйіп кетсе, кей жылдары нөсер жаңбыр мен сел салдарынан шығынға ұшырайды. Мұның бәрі климаттың тұрақсыздығын көрсетеді.
Ғаламдық жылынудың тағы бір маңызды көрінісі – жауын-шашынның сипатының өзгеруі. Кейбір өңірлерде жаңбыр азайып, ұзаққа созылатын құрғақшылық қалыпты жағдайға айналса, басқа аймақтарда керісінше, қысқа мерзімде мол жауын-шашын түсіп, су тасқыны жиіледі. Табиғаттың мұндай «шектен тыс» құбылыстары инфрақұрылымға, тұрғын үйлерге, жолдар мен егістік алқаптарына үлкен зиян келтіреді.
Бұл өзгерістердің барлығы адам өмірінің сапасына да әсер етпей қоймайды. Аптап ыстықтың жиілеуі жүрек-қан тамырлары ауруларының асқынуына, тыныс алу жүйесіне салмақ түсуіне әкеледі. Ал су тапшылығы мен ауаның ластануы халық денсаулығына ұзақ мерзімді қауіп төндіреді. Дәрігерлер мен экологтар климаттың өзгеруі мен адам денсаулығының арасында тікелей байланыс бар екенін жиі ескертеді.
Ғаламдық жылыну мәселесін тек табиғат құбылысы ретінде қарастыру жеткіліксіз. Бұл – экономикалық, әлеуметтік, тіпті саяси салдары бар күрделі үдеріс. Климаттың өзгеруі ауыл шаруашылығына, энергетикаға, көлік жүйесіне, қалалардың дамуына ықпал етеді. Кейбір сарапшылардың пікірінше, болашақта су мен азық-түлік ресурстары үшін бәсеке күшеюі мүмкін. Ал бұл өз кезегінде әлеуметтік теңсіздік пен көші-қон үдерістерін үдетуі ықтимал.
Қазақстан үшін бұл мәселе ерекше өзекті. Ел аумағының едәуір бөлігі шөл және шөлейт аймақтардан тұрады, ал су ресурстары онсыз да шектеулі. Климаттың жылынуы осы әлсіз тұстарды одан әрі ушықтыруы мүмкін. Ғалымдар егер қазіргі үрдіс сақталса, кейбір өңірлерде су тапшылығы күрт артып, экологиялық және әлеуметтік қиындықтар туындауы ықтимал екенін ескертеді.
Дегенмен, ғаламдық жылыну – үмітсіздікке бой алдыруды талап ететін құбылыс емес. Ғалымдардың басты мақсаты – адамзатты қорқыту емес, ескерту. Олар «уақыт әлі бар, бірақ әрекет қазір қажет» деген ойды алға тартады. Климаттың өзгеруі – адам әрекетінің салдары болғандықтан, оны бәсеңдету де адамның қолында. Ол үшін мемлекеттер, қоғам және әрбір жеке адам бірлесіп қадам жасауы тиіс.
Бірінші қадам – мәселені мойындау және оның салдарын түсіну. Табиғаттағы өзгерістерді жай кездейсоқтық ретінде емес, ұзақ мерзімді үрдістің белгісі ретінде қабылдау маңызды. Қыс пен жаздың бұрынғыдай болмауы, жаңбыр мен аптаптың жиілеуі – барлығы бір-бірімен байланысты. Бұл байланыстарды түсінген сайын, адам табиғатқа деген көзқарасын өзгерте бастайды.
Ғаламдық жылыну: табиғи ресурстарға қысым және тіршілік тепе-теңдігінің бұзылуы
Ғаламдық жылынудың ең қауіпті әрі ұзақ мерзімді салдарының бірі – табиғи ресурстардың, әсіресе судың азаюы. Су – тіршіліктің негізі. Ал климаттың өзгеруі бұл өмірлік маңызы бар ресурсты барған сайын тапшы етіп барады. Әлемнің көптеген аймақтарында өзен-көлдер тайызданып, жерасты суларының деңгейі төмендеуде. Бұл құбылыс Орталық Азия үшін ерекше өзекті, себебі аймақтың су қоры негізінен таулы аймақтардағы мұздықтарға тәуелді.
Соңғы жылдары мұздықтардың еруі ғалымдар мен экологтардың басты алаңдаушылығына айналды. Таулардағы мұздықтар – мыңдаған жыл бойы жиналған табиғи су қоймасы. Олар біртіндеп еріп, өзендерді сумен қамтамасыз етіп келген. Алайда температураның көтерілуі бұл тепе-теңдікті бұзды. Алдымен мұздықтар жылдам еріп, өзендерде су көбейгендей әсер қалдырады. Бірақ бұл – уақытша құбылыс. Мұз қоры азайған сайын, болашақта өзендер күрт тайыздап, су тапшылығы басталады.
Қазақстан аумағындағы Іле Алатауы, Жоңғар Алатауы мен Тянь-Шань жүйесіндегі мұздықтардың көлемі жыл сайын қысқарып келеді. Гляциолог мамандардың айтуынша, егер қазіргі қарқын сақталса, ғасыр ортасына қарай кейбір шағын мұздықтар мүлде жойылып кетуі мүмкін. Бұл – Іле, Шу, Талас секілді өзендердің су режиміне тікелей әсер етеді деген сөз. Ал өзен суы азайса, ең алдымен ауыл шаруашылығы, одан кейін халықтың ауыз су қауіпсіздігіне қатер төнеді.
Су тапшылығы мәселесі ауыл шаруашылығымен тығыз байланысты. Қазақстан – аграрлы ел, халықтың едәуір бөлігі егіншілік пен мал шаруашылығына тәуелді. Климаттың жылынуы егіннің шығымдылығына тікелей әсер етіп отыр. Бір жылы қуаңшылық болып, жер күйіп кетсе, келесі жылы нөсер жаңбыр жауып, егінді су шайып кетуі мүмкін. Мұндай тұрақсыздық шаруалар үшін үлкен тәуекел. Олар жыл сайынғы өнімге сенім арта алмайды, ал бұл ауылдағы әлеуметтік жағдайға да әсер етеді.
Аграрлық сала мамандары климаттың өзгеруі дәстүрлі егіншілік тәсілдерін қайта қарауды талап етіп отырғанын айтады. Бұрын қолайлы болған дақылдар кей өңірлерде өспей қалуы мүмкін, ал жаңа, құрғақшылыққа төзімді сорттарға көшу қажеттілігі туындап отыр. Бұл өз кезегінде қосымша қаржы мен ғылыми қолдауды талап етеді. Егер бейімделу шаралары уақытында қабылданбаса, азық-түлік қауіпсіздігі әлсіреуі ықтимал.
Ғаламдық жылыну жануарлар әлеміне де ауыр салмақ түсіріп отыр. Табиғаттағы әрбір тірі ағза белгілі бір климаттық жағдайға бейімделген. Температураның көтерілуі, жауын-шашын тәртібінің өзгеруі жануарлардың тіршілік ортасын тарылтады. Кейбір түрлер солтүстікке немесе биік аймақтарға ығысуға мәжбүр, ал кейбірі мүлде бейімделе алмай, жойылу қаупіне тап болады.
Қазақстан даласында мекендейтін жануарлар үшін де бұл – үлкен сын. Құрғақшылықтың жиілеуі жайылым сапасын төмендетіп, шөптің шығымын азайтады. Бұл малға да, жабайы аң-құсқа да әсер етеді. Зоолог мамандардың айтуынша, азық тізбегіндегі бір ғана буынның бұзылуы бүкіл экожүйеге кері әсерін тигізеді. Мысалы, жәндіктердің азаюы құстардың санын қысқартса, ол өз кезегінде зиянкестердің көбеюіне әкелуі мүмкін. Табиғаттағы тепе-теңдік осылайша біртіндеп шайқалады.
Климаттың өзгеруі адам денсаулығына да тікелей және жанама әсер етеді. Аптап ыстықтың жиілеуі жүрек-қан тамырлары аурулары бар адамдар үшін қауіпті. Ауаның ластануы, шаңды дауылдардың көбеюі тыныс алу жолдары ауруларының өршуіне себеп болады. Дәрігерлер әсіресе балалар мен қарттардың климаттық өзгерістерге әлдеқайда сезімтал екенін айтады. Сонымен қатар, су тапшылығы мен санитарлық жағдайдың нашарлауы жұқпалы аурулардың таралу қаупін арттыруы мүмкін.
Бұл мәселеге халықаралық ұйымдар да ерекше назар аударып отыр. World Health Organization климаттың өзгеруін ХХІ ғасырдағы адам денсаулығына төнген ең үлкен қатерлердің бірі деп атайды. Ұйым мамандарының пікірінше, егер алдын алу шаралары күшейтілмесе, алдағы онжылдықтарда климатқа байланысты аурулар мен өлім-жітім көрсеткіші артуы мүмкін.
Экономикалық тұрғыдан алғанда да ғаламдық жылынудың салдары ауыр. Табиғи апаттардың жиілеуі инфрақұрылымға, жолдарға, тұрғын үйлерге үлкен шығын келтіреді. Су тасқыны, сел, құрғақшылық салдарын жою үшін мемлекеттер миллиардтаған қаржы жұмсауға мәжбүр. Бұл қаражатты білімге, медицинаға немесе технологиялық дамуға бағыттауға болар еді, алайда климаттың тұрақсыздығы оны апат салдарын жоюға жұмсауға итермелейді.
Сарапшылардың айтуынша, климаттың өзгеруі әлеуметтік теңсіздікті де тереңдете түседі. Табиғи апаттар мен ресурстар тапшылығы ең алдымен әлеуметтік тұрғыдан әлсіз топтарға соққы береді. Ауылдық аймақтарда тұратын, табысы төмен адамдар климаттық өзгерістерге бейімделуде көбірек қиындық көреді. Бұл жағдай ішкі және сыртқы көші-қон үдерістерін күшейтуі мүмкін.
Осы тұста ғалымдар мен экологтар адамзатқа тағы да үндеу тастайды: климаттың өзгеруі – жеке бір елдің немесе аймақтың мәселесі емес, ортақ қауіп. Табиғат шекара танымайды, бір елдегі экологиялық мәселе екіншісіне міндетті түрде әсер етеді. Сондықтан бұл күресте халықаралық ынтымақтастық, ортақ жауапкершілік аса маңызды.
Екінші бөлімде ғаламдық жылынудың табиғи ресурстарға, әсіресе су қорына, ауыл шаруашылығына, жануарлар әлемі мен адам денсаулығына тигізетін әсері кеңінен қарастырылды. Бұл – климат өзгерісінің көзге бірден байқалмайтын, бірақ ең қауіпті салаларының бірі. Келесі, үшінші бөлімде ғаламдық жылынудың әлеуметтік-экономикалық салдары, ғалымдардың адамзатқа нақты үндеулері және бұл үдерістің алдын алу жолдары тұтас, бөлінбей беріліп, мақаланың қорытынды ойы жасалады.
Ғаламдық жылыну: адамзатқа ортақ жауапкершілік
Ғаламдық жылыну табиғат пен экожүйелерге ғана емес, қоғамның барлық саласына әсер ететін күрделі құбылысқа айналды. Климаттың өзгеруімен бірге әлеуметтік және экономикалық тәуекелдер де қатар өсіп келеді. Соңғы жылдары әлемнің әр түкпірінде болған табиғи апаттар – аптап ыстықтан туындаған орман өрттері, нөсер жауыннан кейінгі су тасқындары, ұзаққа созылған құрғақшылық – климаттың тұрақсыздығының айқын дәлелі. Бұл апаттар миллиондаған адамды баспанасыз қалдырып, экономиканы әлсіретіп, мемлекеттерге орасан шығын әкелуде.
Экономист-сарапшылардың пікірінше, климаттың өзгеруі дамудың дәстүрлі модельдерін қайта қарауды талап етеді. Бұрын өндірісті ұлғайту экономикалық өсудің басты кепілі саналса, қазір оның экологияға әсері бірінші орынға шықты. Егер табиғи ресурстар шектен тыс пайдаланылса, қысқа мерзімді пайда ұзақ мерзімді шығынға ұласады. Климаттың жылынуы энергетика, ауыл шаруашылығы, көлік, құрылыс салаларына жаңа талаптар қояды. Қалаларда «жылу аралдары» пайда болып, бетон мен асфальттың көптігі аптапты күшейтеді, бұл тұрғындардың денсаулығына кері әсер етеді.
Әлеуметтік тұрғыдан алғанда, ғаламдық жылыну қоғамдағы теңсіздікті тереңдетуі мүмкін. Табиғи апаттардан ең алдымен табысы төмен, инфрақұрылымы әлсіз аймақтар зардап шегеді. Климатқа байланысты көші-қон да жаңа шындыққа айналуда: су тапшылығы немесе жердің тозуы салдарынан адамдар басқа өңірлерге қоныс аударуға мәжбүр. Сарапшылар бұл үрдіс алдағы жылдары күшейе түсетінін айтады, ал бұл мемлекеттер үшін жаңа әлеуметтік сын-қатерлер туғызады.
Осыған байланысты әлем ғалымдары мен халықаралық ұйымдар адамзатқа ортақ үндеу жасап келеді. Климаттың өзгеруі – бір елдің жеке мәселесі емес, бүкіл әлемге ортақ жауапкершілік. United Nations шеңберінде қабылданған климаттық келісімдер мемлекеттерді парниктік газдар шығарындыларын азайтуға, экологиялық таза технологияларға көшуге үндейді. Сарапшылардың айтуынша, бұл құжаттардың басты құндылығы – елдерді әрекетке итермелеуі. Алайда қағаздағы келісімдер нақты іске ұласқанда ғана нәтиже береді.
Ғалымдар адамзатқа қарапайым, бірақ маңызды ойды жеткізеді: ғаламдық жылынудың алдын алу тек болашақ ұрпақ үшін емес, бүгінгі күннің өзі үшін қажет. Табиғаттың тепе-теңдігі бұзылған сайын, адам өмірінің сапасы төмендей береді. Сондықтан климат мәселесіне бейжай қарау – өз болашағымызға немқұрайлы қараумен тең.
Бұл тұста жеке адамның рөлі ерекше. Көпшілік «бір адамның әрекеті не өзгертеді?» деп ойлауы мүмкін. Алайда миллиондаған адамның шағын қадамы біріге келе үлкен өзгеріске айналады. Күнделікті өмірде суды үнемдеу, электр энергиясын орынсыз пайдаланбау, тұрмыстық қалдықты азайту – барлығы да ғаламдық жылынуды тежеуге қосылған нақты үлес. Табиғатқа қоқыс тастамау, бір рет қолданылатын пластиктен бас тарту экологиялық мәдениеттің қалыптасуына ықпал етеді. Қоғамдық көлікті немесе жаяу жүруді таңдау арқылы ауаға бөлінетін зиянды газдардың көлемін азайтуға болады.
Қоғамдық деңгейде экологиялық білім мен сананы арттырудың маңызы зор. Мектептен бастап табиғатты қорғау мәдениетін қалыптастыру – ұзақ мерзімді инвестиция. Балалар табиғатпен үйлесімді өмір сүруді үйренсе, болашақта экологиялық жауапкершілігі жоғары азамат болып қалыптасады. Қоғамдық ұйымдардың, еріктілер қозғалысының, бұқаралық ақпарат құралдарының бұл бағыттағы рөлі ерекше. Олар экологиялық мәселелерді ашық көтеріп, халыққа түсінікті тілмен жеткізу арқылы өзгеріске жол аша алады.
Мемлекеттік деңгейде жүйелі саясатсыз түбегейлі нәтиже күту қиын. Сарапшылар жаңартылатын энергия көздерін дамыту – ғаламдық жылынумен күрестегі басты бағыттардың бірі екенін атап өтеді. Күн, жел, су энергиясын пайдалану көмір мен мұнайға тәуелділікті азайтып, ауа сапасын жақсартады. Сонымен қатар, су ресурстарын тиімді басқару, заманауи су үнемдеу технологияларын енгізу, ауыл шаруашылығында климатқа бейімделген тәсілдерді қолдану қажет. Экологиялық заңнаманы күшейту, табиғатты ластағандарға қатаң жауапкершілік жүктеу де маңызды қадамдардың бірі.
Ғалымдардың айтуынша, ең бастысы – уақытты жоғалтпау. Климаттың өзгеруі бір сәтте тоқтап қалмайды, бірақ бүгін жасалған әрбір дұрыс қадам оның салдарын жеңілдетуге көмектеседі. Егер әрекет кейінге қалдырылса, болашақта бейімделу құны әлдеқайда қымбатқа түсуі мүмкін. Сондықтан қазір қабылданған шешімдер ертеңгі ұрпақтың тағдырына тікелей әсер етеді.
Қорытындылай келе, ғаламдық жылыну – адамзатқа табиғаттың жіберіп отырған ескертуі. Қыс мезгілінің кешігуі, жауын-шашынның ретсіздігі, су тапшылығы, аптап ыстық – барлығы да бір-бірімен байланысты құбылыстар. Ғалымдардың дабылы – үрей туғызу үшін емес, сананы ояту үшін айтылып отыр. Табиғатты қорғау – бір күндік науқан емес, өмір салтына айналуы тиіс құндылық. Егер әр адам, әр қоғам және әр мемлекет өз деңгейінде жауапкершілік танытса, ғаламдық жылынудың ең ауыр салдарын болдырмауға әлі де мүмкіндік бар. Бұл – бүгінгі ұрпақтың алдындағы ең маңызды міндеттердің бірі.
Мәулен Әнербай
