Қоғамдағы өзекті мәселенің ең ірісі – ана сүтімен бойымызға дарыған қасиетті тіліміздің өміршеңдігі мен қолданыстағы тазалығы. Бұл жөнінде баспасөз беттерінде құлаш-құлаш мақала жазылып та, айтылып та жүр. Бірақ, тілімізді шұбарлап сөйлейтіндерді, қате жазылса да қаланың қақ ортасына аймаңдай қылып іліп қойған жарнамаларды көргенде қынжылатынымыз рас. Жарымжан жарнама, мағынасыз маңдайша, жабайы «жаргондар» тілдің құтын қашырып, киесін үркітуде.
Аңғармайын десең алдыңнан кесе көлденең шығады. Көрмейін десең, көзің бар. Қала көшелеріне шыға қалсаңыз билбордтар мен жарнама тақтайшаларындағы, көгілдір экрандағы сауатсыз жазылған, тікелей аударылған жарнамалардан көз сүрінеді. Мағынасы жоқ, қатесі көп, өзге тілде жазылған мәтіндер менмұндалап тұр. Жалпы, мұндай қателердің, әсіресе, көпшілік көп жүретін жерлерде кездесуі жанға батады. Ең сорақысы – дұрыс аударылмаған жарнамалар айтыла беріп, қалыпты, құлаққа үйреншікті болып барады.
Заман дамыған сайын халық та көшке ілескісі келеді. Бірі соңғы үлгідегі ұялы телефон, екіншісі теледидар сатып алуды қалайды. Алайда халық ағылып баратын тұрмыстық техника сататын дүкендердің жарнамасы көңіл көншітпей тұр. Жуырда Т. Рүстембеков көшесіндегі «Sulpak» дүкенінің қабырғасында батпандай болып жазылған «Сапа қолайлы бағаға» деген жазуға көзім түсті. Орысшасы «Качество по разумной цене». Мұнда мәтінді тікелей аудара салған. «Сапасы жақсы, бағасы қолайлы» немесе «Сапалы әрі қолайлы бағада» деген тіркесті қолданса әлдеқайда тілге жатық, жұп-жұмыр болар еді. Дүкенге келген бір топ жастан: «Мына мәтіннің мағынасын түсінбедім, дұрыс аударылған ба?», – деп сұрадым. Бірі: «Бағасы арзан деген мағына шығар» десе, екіншісі «сапалы тауарлар» деді. Басқалары да өз нұсқаларын айтты. Өкініштісі, біз қате жазылған жарнаманы түзетуге емес, мағынасын өзімізше түсініп алуға тырысып жүргендейміз.
Дәл осы «Sulpak» дүкені «Гарантия лучших цен» дегенді «Үздік баға кепілдігі» деп аударыпты. Бұл да орыс тілінен тікелей аударылған. Негізі тиімді немесе төмен баға деп жазылса дұрыс болар еді. Тіліміздегі сауатсыз жазылған жарнамалар мен көшедегі тақтайшалардағы қателіктерге бірте-бірте көзіміз үйреніп бара жатқандай.
Апама жездем сай» дегендей қаладағы ірі дүкендердің бірі «LC Waikiki» «Біздің сөмкелерімізбен сатып алу барысын жанға жағымды ете түсіңіз!», – деген жарнаманы бірнеше жерге іліп қойыпты. Аты дардай дүкендерде төл әріптерімізді түзу жаза алатын адам табылмағаны ма?! «Әй» дейтін әже, «қой» дейтін қожа болмағаннан кейін, жеке кәсіпкерлер «Тіл туралы» Заңды белшеден басып, алабажақ, шаласауатты тақтайшаларын орната беретіні өкінішті.
Қаладағы тәржімалар тіл көсегесін көгертіп, қаланы көркейткеннің орнына ана тіліміздің қабырғасын қайыстырып тұрғандай.
Мәселен, «Happy Cake» дүкенінің маңдайшасындағы «Жанұя тәттілері» деген сөз де орыс тілінен тікелей аударылыпты.
Тізе берсең, көз ұялып, тілің күрмеліп, жүрегіңді қан жылататын жарнамалар өте көп. Қазақстан Республикасындағы «Тіл туралы» Заңға сәйкес көрнекі ақпараттың барлық мәтіні мынадай ретпен: мемлекеттік тілде сол жағына немесе жоғарғы жағына, орыс тілінде оң жағында немесе төменгі жағында орналасады, екеуі бірдей өлшемдегі әріптермен жазылады. Қажеттігіне қарай көрнекі ақпараттың мәтіндері қосымша басқа да тілдерге аударылуы мүмкін. Яғни, жарнама алдымен қазақ тілінде жазылып, содан кейін басқа тілге аударылуы керек. Бірақ бізде тек орыс тілінде ғана жазылатын жарнамалар жетерлік. Мәселен, Ақын Сара мен Қабанбай батыр көшесінің қиылысында тұрған жарнамалардың басым көпшілігі орыс тілінде жазылған. Сауда үйінің алдында ағылшынша, орысша жазылған маңдайшалар да мемлекеттік тілді «менсінбей» тұрғандай. Аталған мәселені жарнама берушілер мен жарнама агенттіктері де қаперде ұстағандары абзал.
Іңгәләған сәби үнін есту, балаңа киім сатып алу қуаныш. Өкініштісі, бүлдіршіндер киімін сататын дүкендердің жарнамасында да қате өріп жүр. Мәселен, «Дәулет» сауда үйінің қабырғасында ілінген жарнамада «Стильная детская и подростковая одежда» деген сөз «Сәнді балалар және жасөспірімдер киімі» деп аударылған. Мұны «балалар мен жасөспірімдерге арналған сәнді киімдер» десе түсінер едік. Ал кейбір дүкендер перзентхананы «роддом» деп аудармай жазуда.
Латынша жазылған мейрамхана, дүкен атаулары да саусап тұр. Қалада қазақша аудармасы жоқ, ағылшын тілінде жазылған маңдайшалар да жетерлік. Мемлекеттік құжаттарды, заңды айтпағанда қарапайым ғана жарнаманың өзі орыс, ағылшын тілдерінен аударылады. Нәтижесінде он рет оқып түсіне алмайтын мәтін пайда болады.
Ішің ашиды. Қазақ тілінің қойыртпаққа айналып бара жатқанына жаның ауырады. Тіл өлсе, ұлт жоғалады. Тіл – мәңгілік құндылық. Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде. Сондықтан қасаңдана, қарабайырлана бастаған ана тілін табиғи құнарына бүгін қайтармасақ, ертең бәрі кеш болады. Тілін төрге, рухын өрге оздырған жұрт қана бақытты. Ана тілдің мәртебесі әрқашан биік болуы тиіс! Сонда ғана сөзге салса сұлу, дауға салса шешен бай тіліміздің айы оңынан туып, күні шуағын төкпек.
Айдар ҚАЛИЕВ
