Күн өткен сайын заман сұранысына сай жаңа кәсіп көздері көбейіп келеді. Ал, бұрыннан бары жаңаша сипатқа еніп, жаңданып жатыр. Солдың бірі – балық шаруашылығы. Аталмыш кәсіп иелері үшін жаңа заң қабылданып, мемлекет тарапынан көрсетілетін қолдау да артты. Тек тәукелге бел буып, су арнасын тапса болғаны. Тіпті, жер теліміңіз болса, есік алдында да бұл кәсіпті дөңгелетуге мүмкіндік мол. Олай болса аквашаруашылық жайлы жан-жақты зерттеп көрелік.
Қазақ даласында ата кәсіп төрт түлік мал өсіру екені даусыз. Алайда қазіргі заман экономикасы жаңа бағыттарды меңгеруді талап етеді. Аквашаруашылық еліміздің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ететін, табысы көл-көсір бағыттардың біріне айналды. Оқырман қауымға жай ғана құрғақ ақпарат беріп қоймай, жаңа бизнестің көкжиегін ашу өте маңызды. Жетісу өңірінің табиғаты өзен-көлдерге аса бай. Алакөл мен Балқаш сияқты шалқар айдындарды былай қойғанда, Қаратал, Ақсу, Көксу, Лепсі, Сарқан сынды өзендерінің бойында тұтас бір индустрияны өркендетуге толық мүмкіндік бар.
Аталған су көздерінің әрқайсысы балықтың түр-түріне жайлы мекен. Мәселен, Жоңғар Алатауынан бастау алатын Ақсу, Лепсі, Сарқан, Көксу сияқты өзендердің суы салқын әрі ағыны қатты. Мұндай орта бақтақ (форель) немесе бекіре өсіруге таптырмас орын. Ал ағысы баяу, суы жылырақ алқаптар мен көлдер сазан, дөңмаңдай және ақ амур сияқты балықтарға өте қолайлы. Осыншама су ресурстарының молдығы кәсіпкерлерге аквашаруашылықты еркін дөңгелетуге үлкен жол ашады. Табиғат берген несібені ұқсата білу арқылы аймақ тұрғындары өз әлеуетін еселей алады.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2021-2030 жылдарға арналған арнайы бағдарламасы аясында елімізде өндіріс көлемін жылына 270 мың тоннаға дейін ұлғайту мақсат етілген. Жетісу облысында қазіргі таңда жиырма төрт балық өсіру шаруашылығы жұмыс істейді. Өткен жылы олар жеті жүз жеті тонна тауарлы өнім өндірді. Балқаш-Алакөл облысаралық бассейндік балық шаруашылығы инспекциясының басшысы Ринат Кумашев салада ірі инвестициялық жобалар сәтті жүзеге асып жатқанын айтты. Мәселен, өткен жылы қуаттылығы 155 тонналық жоба іске қосылса, енді құны 815 миллион теңге тұратын, қуаттылығы мың тоннаға дейін жететін «Alive Fish Жетісу» жобасы қолға алынбақ.
Ауылдық жердегі ағайын кәсіп бастау туралы ойланғанда бірден сиыр немесе қой бордақылауды елестетеді. Бірақ дәл сол көзқарасты өзгертетін уақыт келді. Осы ретте балық өсіру ісін табысты жүргізіп отырған, «7су балық» шаруашылығының иесі Мұрат Сейітхановтың пікіріне құлақ түрген жөн. Тәжірибелі маман мал шаруашылығы мен аквашаруашылықтың айырмашылығын өте қарапайым мысалмен түсіндіріп берді. Оның сөзіне сүйенсек, қырық бұқаны бордақылап, етін сату үшін кемінде төрт адамның толассыз еңбегі, үлкен қора-жай, тонналаған жем мен баулаған шөп қажет. Ал аквашаруашылықты шағын алаңда, тіпті бір тонналық бассейнде де ұйымдастыруға әбден болады. Жүздеген мың шабақты өсіруге арнайы салынған бетон бассейн толық жеткілікті. Егер судың температурасы мен оттегі деңгейі тұрақты сақталып, жемдеу тәртібі бұзылмаса, бір бассейннің өзінен он төрт миллион теңгеге дейін пайда табуға мүмкіндік бар екенін кәсіпкер ашып айтты. Демек, тиісті күтім жасалған жағдайда, акваөсіру өте жоғары экономикалық нәтиже беретін тиімді кәсіп саналады.
Өндіріс процесінің өзіндік терең технологиялық құпиялары бар. Көптеген кәсіпкерлер балықты төрт-бес грамм салмаққа жеткен шабақ күйінде сатып алып өсіреді. Алайда Мұрат Сейітханов қиындығына қарамастан, істі тікелей уылдырықтан бастауды құп көрген. Жоғары сапалы уылдырық Түркия мемлекетінен арнайы тапсырыспен алдыртылады. Оның тасымалдау жолы да қызық, өнім Қазақстанға Қырғыз Республикасы арқылы жетеді. Себебі көрші елде аквашаруашылық өте қарқынды дамығандықтан, негізгі жүк сонда бағытталады. Жол бойында уылдырық салынған контейнерлердегі температура қатаң түрде 2 градус деңгейінде сақталуы шарт. Температураның сәл ғана ауытқуы бүкіл өнімді жарамсыз етуі ықтимал.
Түркиялық серіктестердің өз тұтынушыларына жасайтын керемет сыйлығы да бар. Әрбір сатып алынған жүз мың уылдырыққа қосымша жиырма мың данасы тегін беріледі. Қазіргі таңда «7су балық» шаруашылығындағы арнайы инкубаторларда жарты миллионға жуық форель шабағы өсіп жатыр. Тұтынушылардың сұранысы өте жоғары, инкубатордағы енді ғана жыбырлай бастаған дернәсілдердің өзі алдын ала сатылып қойған. Кәсіпкер оларды елу-алпыс күн көлемінде баптап, тиісті салмаққа жеткізген соң иелеріне табыстайды. Ал бақтақ балығы орта есеппен сегіз ай ішінде Еуропа нарығында ең жоғары бағаланатын 300-400 граммдық тауарлы салмаққа жетеді. Ол үшін шабақтарды тәулігіне бес рет уақытылы азықтандыру қажет. Әзірге шаруашылық Польшадан келетін құнарлы жемді пайдаланады, оның жиырма килограммдық қабы елу мың теңге төңірегінде бағаланады. Алайда шығынды азайту мақсатында кәсіпкер болашақта жергілікті жем шығару зауытын ашуды да жоспарлап отыр.
Өңірдегі Қаратал сияқты ірі өзендердің әлеуетін тиімді пайдалану жөнінде де өте орынды ұсыныстар айтылып жүр. Қаратал өзені Текелі, Шажа өзендерінің қосылуынан пайда болып, Көксу өзенін өзіне қосып алып, Балқаш көліне құяды. Осы табиғи арнаның мүмкіндігін қалай пайдалану керектігі жөнінде «Қазақстан гидрогеологтарының қауымдастығы» мамандары арнайы зерттеу жүргізген. Соның ішінде сала сарапшысы Қаратал суын өндіріске бейімдеудің нақты тетігін ұсынды. Маман Эскандер Тұрсыновтың пікірінше, өзен жағасында орналасқан елді мекендерде балықты арнадан аулап қана қоймай, оны тауарлық өнімге айналдыратын шағын өңдеу цехтарын ашу қажет.
Арнаның өзінде балықтың тез өсуіне жағдай жасалады. Жас балықтар тауарлық түрге жеткеннен кейін, жоғарғы қақпа мықтап жабылады, ал төменгі қақпа арқылы су ескі есіктен түседі. Төменгі қақпа клапанының жанында жасанды түрде жасалған жағдайда, тек балықты алып, өңдеу цехына жеткізу керек, – деді ол.
Одан соң Үштөбе қаласының маңында ірі балық өңдеу зауытын ашып, өнімді теміржол арқылы еліміздің түкпір-түкпіріне жөнелтуге болады. Тіпті Қаратал өзенінде кеме қатынасы қалпына келсе, тірі балықты су алмасу механизмі бар арнайы баржалармен тасымалдауға толық мүмкіндік туады.
Қаратал өзенінде кеме қатынасы қалпына келтірілген жағдайда, тасымалдаудың идеалды әдісі арнайы кемелерді (өздігінен жүретін баржаларды) қолдана отырып, балықты тірі жеткізуге болады. Онда балық өзен суымен толтырылған кеменің трюмінде, су алмасуды қамтамасыз ететін механизмі бар баржада болады, – деді.
Осындай жобалар іске асса, ауыл тұрғындары үшін жаңа жұмыс орындары ашылып, халықтың әлеуметтік жағдайы жақсара түспек.
Табиғатты пайдалану оны аялаумен қатар жүруі тиіс. Сондықтан балық ресурстарын қорғау және молайту мемлекеттің басты назарында. Өткен жылы Балқаш-Алакөл бассейндік инспекциясы тоқсан бір заң бұзушылық фактісін анықтап, бір тоннадан астам заңсыз ауланған балықты тәркілеген. Сонымен қатар «Таза су айдындары» акциясы аясында ауқымды жұмыстар атқарылды. Көктем мен жаз айларында Қаратал өзені бойындағы күріш алқаптарында қалып қойған миллиондаған шабақтар құтқарылып, үлкен суға қайтарылды. Жетісудағы су айдындарына мемлекет пен табиғат пайдаланушылардың есебінен 891 мыңнан астам, оның ішінде жарты миллионға жуық сазан шабақтары жіберілді. Мұрат Сейітхановтың өзі несие қаражаты есебінен жетпіс мың шабақты табиғи көлдерге жіберіп, экожүйе теңгерімін сақтауға үлкен үлес қосты.
Кәсіпкерлерді ең көп толғандыратын мәселе – қаржылық қолдау. Қазіргі таңда Үкімет тарапынан аквашаруашылықты дамытуға өте қолайлы жағдайлар жасалған. Ринат Маратұлы айтқандай, мемлекеттік қолдау шаралары толығымен облыстық әкімдіктер арқылы жүзеге асады. Өткен жылы саланы қолдауға облыста 40 миллион теңге субсидия бөлінген. Енді нақты қандай көмектер бар екенін бірге қарастырып көрейік.
Біріншіден, сіз жаңадан шаруашылық ашсаңыз немесе инфрақұрылым тартсаңыз, инвестициялық шығындардың 25 пайызын мемлекет өтеп береді. Оған бассейн салу, арнайы жабдықтар мен техника сатып алу кіреді. Екіншіден, ең көп қаражатты талап ететін жем-шөп шығынының 30 пайызы субсидияланады. Үшіншіден, балықтың шабағын сатып алуға, қажетті дәрі-дәрмектерге, биологиялық негіздеме әзірлеуге кеткен шығынның 50 пайызы қайтарылады.
Оған қоса, «Даму» қорының Бірыңғай кешенді бағдарламасы аясында жеңілдетілген несие алуға болады. «Ауыл аманаты» бағдарламасы шеңберінде небәрі 2.5 пайыздық мөлшерлемемен жеті жылға дейін несие алуға толық жағдай жасалған. Мұрат Сейітханов дәл осы «Ауыл аманаты» арқылы қаржы алып, инкубациялық құрылғылар мен су сорғыларын, қайықтар сатып алған. Яғни, жауапкершілікті сезініп, нақты жоспармен жұмыс істеген адамға Үкімет үлкен қамқорлық көрсетіп отыр.
Енді ең негізгі сұраққа көшейік: кәсіпті неден және қалай бастау керек? Оқырманға түсінікті болу үшін нақты қадамдар тізбегін ұсынамын.
Бірінші қадам: Кеңес алу және заңдастыру. Жұмысты бастар алдында міндетті түрде Балқаш-Алакөл облысаралық бассейндік балық шаруашылығы инспекциясына барып, мамандармен жолыққан дұрыс. Ол жерде кәсіпті қалай бастау керек екені, алгоритмі, қай жерде қандай жұмыс рұқсат етілетіні толықтай түсіндіріледі.
Екінші қадам: Балық түрі мен орнын таңдау. Егер сіздің аумағыңыздан Сарқан, Лепсі немесе Ақсу сияқты суық сулы өзендер ағып өтсе, бақтақ (форель) өсірген тиімді. Ал егер ауа райы жылы, су көзі баяу болса, тұқы (карп), сазан немесе дөңмаңдай өсіруге кеңес беріледі.
Үшінші қадам: Инфрақұрылым дайындау және қаржы тарту. Егер үлкен қаражат болмаса, мемлекеттік «Ауыл аманаты» бағдарламасына өтінім беріп, 2.5 пайызбен несие рәсімдеңіз. Ол ақшаға ауладағы шағын аумақтың өзіне бетон бассейндер немесе темірден жасалған арнайы жұқа ыдыстар орнатып, суды сүзгілейтін фильтрлер қоюға болады. Ал егер көлді немесе өзеннің бір бөлігін алсаңыз, торлы қоршамалар (садоктар) орнату қажет.
Төртінші қадам: Шабақ сатып алу және баптау. Алғашқы кезде инкубация процесіне кірісу өте қиын, сондықтан салмағы 4-5 граммдық дайын шабақтарды Шымкенттен немесе «7су балық» сияқты жергілікті фермалардан сатып алып өсіру әлдеқайда қауіпсіз. Күніне бірнеше рет сапалы жеммен азықтандырып, судағы оттегін тұрақты ұстасаңыз, балық тез салмақ қосады.
Бесінші қадам: Өнімді сату және субсидия алу. Өнім дайын болғанда супермаркеттерге, мейрамханалар мен дәмханаларға тірілей өткізуге болады. Еуропа нарығында сұраныс жоғары екенін ескеріп, болашақта экспортқа шығу жолдарын да қарастырған жөн. Шығындарды өтеу үшін облыстық әкімдікке құжаттар тапсырып, жемге, шабаққа және инвестицияға тиесілі субсидияңызды қайтарып алыңыз. Сондай-ақ, шаруашылық базасында ақылы балық аулау қызметін ұйымдастыру қосымша табыс әкеледі.
Қорыта айтқанда, Жетісу өлкесіндегі көлдер мен өзендер су көзі ғана емес, нағыз байлықтың қайнары. Аквашаруашылық тек табиғат ресурсын пайдалану емес, жоғары технологиялық және экономикалық тиімді салаға айналып келеді. Табиғат берген ресурсты аялап, оған заманауи кәсіпкерлік көзқараспен қараған адам ешқашан ұтылмайды. Үкімет ұсынып отырған жеңілдіктерді пайдаланып, мемлекет, бизнес және инспекция бірлесе жұмыс істесе, аймақтың балық әлеуеті толық ашылады. Өз аулаңыздағы шағын бассейннен бастау алған іс ертеңгі күні тонналаған өнім беретін ірі өндіріске ұласуы әбден мүмкін. Суда тулаған маржанды баптай білген жанның несібесі қашанда арта бермек. Егер біз бүгін су айдындарын қорғап, шабақтарды аялап өсірсек, ертеңгі ұрпақ сапалы өнім мен қуатты экономиканың жемісін көретіні сөзсіз
Мәулен Әнербай
Мақаланы жазу барысынад ЖИ құралы пайдаланылды
