Өз құқықтарын қорғау үшін сот органдарына жүгінген кез келген адам құқығының бұзылғанына міндетті түрде дәлел келтіруі керек болады. Осы мақсатта сотқа қатысушы тұлғаның өтінішхаты бойынша немесе өз тарапынан мән-жайларды анықтау үшін сот сараптамасы тағайындалуы мүмкін.
Сот сараптамасы дегеніміз істің әділ шешілуі үшін маңызы бар мән-жайларды анықтау мақсатында арнайы ғылыми негіздер бойынша іс материалдарын зерттеу болып табылады. Әр түрлі істерді қарау барысында ғылым мен техника, өнер саласындағы арнайы білімді қажет ететін жекелеген мәселелерді шешу үшін судья бір немесе бірнеше сарапшыны іске тартуы мүмкін. Сарапшы пікірі басқа дәлелдемелерден басымдық немесе артықшылық сипатқа ие болмайды, ол басқа дәлелдемелермен бірге бағалануы керек. Яғни сарапшының қортындысы куәгерлердің айғақтарымен, істің басқа материалдарымен салыстырылады.
Сараптама дәлелдемелерді қамтамасыз ету тәртібі бойынша істі сот талқылауына дайындау кезінде немесе істі соттың қарауы барысында шешім шығарылғанға дейін тағайындалуы және жүргізілуі мүмкін.
Сотқа қатысатын адамдарға сарапшының қорытындысында талап етілетін сұрақтарды ұсыну құқығы міндетті түрде түсіндірілуі керек. Сарапшыға ұсынылатын қортынды сұрақтарды сот анықтайды. Сонымен қатар сот процеске қатысушылардың сұрақтарын дәлелдей отырып, қабылдамауға және қосымша сұрақтарды өзі тұжырымдап енгізуге құқылы.
Азаматтық іс жүргізу кодексі нормаларының талаптарына сәйкес, соттың сараптама тағайындау туралы ұйғарымы сараптаманың іс жүргізу негізі болып табылады. Анықтаманы ілеспе хаттармен немесе тапсырмалармен ауыстыруға жол берілмейді.
Сарапшының алдына ғылым, техника, өнер немесе қолөнер саласындағы арнайы білімді қажет ететін сұрақтар ғана қойылуы мүмкін. Сарапшының алдына қойылған сұрақтар оның арнайы білімі шегінен аспауы керек. Сарапшыға құқықтық мәселелерді қамтитын сұрақтарды қоюға жол берілмейді, мысалы, азаматтардың іс-әрекетке қабілеттілігі туралы, жол-көлік оқиғасына жол берген адамдардың кінәсі туралы, тауарлық-материалдық құндылықтардың, малдың және т. б. жетіспеушілігі үшін кім жауапты деген сияқты т.б. сұрақтар.
Сараптаманы арнайы мекемелердің сарапшылары немесе сот тағайындаған адамдар өзіне белгілі немесе тараптар ұсынған мамандар қатарынан жүргізеді. Бұл ретте сараптама жүргізушіге сараптама тағайындау туралы ұйғарым және сараптама нысанасына қатысты қажетті ақпаратты қамтитын материалдар (құжаттар, мәтіндер, салыстырмалы үлгілер, қолтаңбалар, цифрлық жазбалар, жазу құралдары және т.б.) табыс етілуге тиіс.
Кейде сарапшының қорытындысы толық немесе түсінікті болмауы, сондай-ақ зерттеу объектілеріне қатысты жаңа сұрақтар туындауы не қосымша материалдар ұсынылуы мүмкін. Бұл жағдайда сарапшыдан жауап алу арқылы аталған кемшіліктерді жою немесе қажетті қосымша сұрақтарға жауап ала алмаған жағдайда, сот қосымша сараптама тағайындайды. Сұрақтың сипатына байланысты қосымша сараптаманы сол сарапшы жүргізуі де мүмкін.
Қосымша (нақтылау, толықтыру қажет болған жағдайда) немесе қайталама (қорытынды жеткілікті негізделмеген жағдайда) сараптама тағайындалған кезде сот сарапшыларға алдыңғы сараптамалардың қорытындыларын беруі немесе барлық қосымшалармен бірге қорытындыны беру мүмкін еместігі туралы хабарламаларды, сондай-ақ сараптама нысанасына жататын және бастапқы сараптама берілгеннен кейін соттың өкімінде пайда болған қосымша материалдарды ұсынуы немесе қорытынды беру мүмкін еместігі туралы хабарлама беруі тиіс.
Бірінші қорытынды заңсыз немесе негізсіз деп танылған жағдайда сот сараптаманы сарапшылар комиссиясына тапсыра отырып, қайта сараптама тағайындайды. Қайта сараптама тағайындау дәлелді болуы керек. Ұйғарымда сот бастапқы сараптама жүргізген сарапшының қорытындысынан заңсыз немесе негізсіз деп танылған не күмән туғызатын ережелерді, сондай-ақ сарапшы тұжырымдарының дұрыстығына күмән келтірген істің мән-жайларын, сарапшы белгілеген нақты деректердің іс бойынша басқа дәлелдемелермен қайшылығы неден тұратынын көрсетуге тиіс.
Жоғарыда айтылғандай, сарапшының пікірі басқа дәлелдемелерге қарағанда артықшылыққа ие болмайды және сот үшін міндетті емес, бірақ басқа дәлелдемелермен бірге шешім шығарған кезде маңызды болуы мүмкін.
Б.Т.Тұрысов
Жетісу аудандық сотының судьясы
