Бұрынғы Конституцияның 83-бабында прокуратураның негізгі міндеті заңдылықтың сақталуына жоғары қадағалауды жүзеге асыру деп белгіленді. Бұл норма прокуратураның құқықтық тәртіпті қамтамасыз етудегі басты рөлін айқындап, мемлекеттік органдардың, лауазымды тұлғалардың және азаматтардың заң талаптарын сақтауына бақылау жүргізуді көздеді.
Жаңа қолданысқа енген Конституцияның 84-бабында бұл құзырет нақты әрі жан-жақты айқындалды. Аталған бапқа сәйкес прокуратура мемлекет атынан Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында заңдылықтың сақталуына, заңда белгіленген шектерде және нысандарда жоғары қадағалауды жүзеге асырады. Сонымен қатар сотта мемлекет мүддесін білдіріп, оны қорғау міндеті де конституциялық деңгейде бекітілді. Бұл прокуратураның құқық қорғау жүйесіндегі орны мен жауапкершілігін одан әрі күшейтті.
Прокуратура қызметі заңдылық, әділдік, объективтілік және құқық үстемдігі қағидаттарына негізделеді. Оның басты мақсаты – адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін қамтамасыз ету. Прокурорлар кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғауға, әлеуметтік тұрғыдан осал топтардың мүдделерін қамтамасыз етуге, мемлекеттік мүддеге қатысты маңызды істерге қатысып, заңның талаптарының сақталуын қадағалайды.
Прокуратура құқықбұзушылықтардыңалдын алуға, заңдардың біркелкі қолданылуын қамтамасыз етуге және азаматтардың конституциялық құқықтарының бұзылуына жол бермеуге ерекше назар аударады. Осы арқылы ол елдегі құқықтық тәртіптің нығаюына және заң үстемдігінің орнығуына ықпал етеді.
ҚР прокуратура жүйесін Бас прокурор басқарады. Бас прокурорды Республика Президенті тағайындайды. Оған Бас прокуратура, облыстық, республикалық маңызы бар қалалар мен Астана қаласының прокуратуралары, аудандық және оларға теңестірілген прокуратуралар бағынады. Мұндай бірыңғай орталықтандырылған жүйе еліміздің барлық өңірінде заңның біркелкі қолданылуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Бүгінде Мемлекет басшысы ұсынған «Заңмен Тәртіп» қағидаты мемлекеттік саясаттыңмаңызды бағытына айналды. Оның басты мақсаты – қоғамда заңға құрметті қалыптастыру, құқықбұзушылықтың алдын алу, азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және құқықтық мәдениетті арттыру. Заңның үстемдігі орныққан мемлекетте әділдік салтанат құрып, қоғамның мемлекетке деген сенімі артады.
Конституция – тәуелсіз Қазақстанның құқықтық негізі, ал прокуратура – сол Конституция талаптарының орындалуын қамтамасыз ететін негізгі мемлекеттік институттардың бірі. Сондықтан прокуратура қызметінің тиімділігі заң үстемдігін нығайтып қана қоймай, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға, әділетті қоғам құруға және құқықтық мемлекетті дамытуға тікелей ықпал етеді.
Сонымен бірге әрбір азаматтың елдің қоғамдық-саяси өміріне белсенді араласуы да маңызды. Сайлауға қатысу – Конституциямен кепілдік берілген негізгі саяси құқықтардың бірі. Әрбір азамат өз таңдауын жасап, саяси партияға немесе кандидатқа дауыс беру арқылы мемлекеттің болашағын айқындауға үлес қосады. Белсенді азаматтық ұстаным мен заңға құрмет – әділетті әрі құқықтық мемлекетқұрудың басты кепілі.
Жазира Өмірәлі,
заң ғылымдарының докторы, доцент
