Қазақ үшін той – қасиетті ұғым. Ол елдің бірлігін, ағайынның татулығын айшықтайтын және бір туғандардың арасын алыстатпай, жұртты жақындататын қуаныштың көрінісі. Бір кездері тойдың мәні – ықылас пен шынайы қуанышта болатын. Ал бүгінде сол дәстүрдің дәні сақталғанымен мазмұны өзгеріп бара жатқандай.
Қазір той – тек қуаныштың емес, бақталастық пен бәсекелестіктің, көрсету мен салыстырудың алаңы болып кетті. Бірі екіншісінен асып түсуді мақсат тұтса, енді бірі қарызданып, несиеге батса да өзгеден кем түспеуді ойлайды. «Ағамның баласының тойы осындай болып еді, менің баламның тойы одан асып түсуі керек» деген түсінік, өкінішке қарай, қалыпты жағдайға айналды. Өйткені бүгінгінің тойы бәсеке, дастарқаны – жарыс, қонағы көрермен hәм сыншы секілді.
Бұрынғы тойдың қадірі қарапайымдылық пен әдепте еді. Қазақтың «тойдың болғанынан боладысы қызық» деген сөзі де содан шыққан. Ал қазір аста-төк дастарқан, қымбат безендіру, жұлдызды асаба мен шоу бірінші орында тұр. Одан бөлек, тойханаға кірген адам кейде түнгі клубқа келіп қалғандай күй кешеді. Өйткені жамбасы жылтыраған, қысқа юбка киген ашық-шашық жастар, шектен шыққан би, даңғырлаған есер әндер, бәрі де «заман талабына сай» деген желеумен тойдың мәнін көлегейлеп тұр.
Бір сәт назар салайықшы, бүгінде кейбір тойларда ерлі-зайыптылар емес, бір-бірін мүлде танымайтын адамдарды билетіп қояды. Әдепсіз ойын, ерсі би асабаның «көңіл көтеру тәсіліне» айналған. Ал бұл күлкілі көріністің астарында отбасылық құндылыққа селқостық жатыр. Танымайтын ер мен әйелдің қол ұстасып билеуі, кейде бір-біріне шектен тыс еркіндік танытуы қызғаныштың отын тұтатып, шаңырақтың шырағын сөндіруі әбден мүмкін. Одан кейінгі өкпе түсінбеушілік, тіпті ажырасуға дейін апаруы да ғажап емес…
Иә, заман өзгереді. Уақытпен бірге талғам да, талап та түрленеді. Бірақ, дәстүр өзгермеуі керек. Той – ұлттың айнасы. Сол айнадан ұлттың тәрбиесі мен талғамы көрінеді. Ал егер ол айна айғызданса, ұлттың бет-бейнесі де көмескіленеді.
Қазақтың тойы бұрын кеңдік пен кісіліктің, сыйластық пен патша көңілдің көрінісі еді. Қазір сол ұғымдар сән мен даңғазаның астында қалып бара жатқандай. Той тоқтасын демейміз, той болсын – бірақ ойлы, сыпайы, мәнді болсын.
Бәсекеге емес, берекеге шақыратын, даралық емес, даналық көрінетіндей өтсе, міне, сол кезде ғана қазақтың той мәдениеті өз биігіне қайта оралмақ.
Санжар СҰЛТАНҒАЗЫ
