Мектеп бітіруші түлектер үшін Ұлттық бірыңғай тестілеу – білім жолындағы ең маңызды белестердің бірі. Бірақ соңғы жылдары бұл емтиханның айналасында қалыптасқан қоғамдық пікірге орай: «ҰБТ-ны білімді бағалау құралы ретінде қабылдап жүрміз бе, әлде баланың болашағын бір күнде шешетін тағдыр таразысына айналдырып жібердік пе?» деген ой қылаң береді.
Қазір елімізде мыңдаған оқушы үшін мамыр мен маусым айлары жай ғана оқу жылының аяқталуы емес. Бұл – алаңдау мен үміттің, қорқыныш пен сенімнің, арман мен жауапкершіліктің тоғысқан кезеңі. Бір жыл емес, кей жағдайда екі-үш жыл бойы дайындалған талапкерлер дәл осы сәтте өз білімін дәлелдеуге тырысады. Біз көп жағдайда тесттің нәтижесіне қарап бағалауға бейімбіз. Жоғары балл алса – мақтаймыз. Грант жеңсе – жетістікке жеткен адам ретінде көреміз. Ал нәтиже төмен болса, оны сәтсіздікпен байланыстырамыз. Өкінішке қарай, қоғамда қалыптасқан осы көзқарас көптеген жастың психологиясына ауыр салмақ түсіруде.
Ұлттық тестілеу орталығының мәліметінше, 2025 жылы еліміздегі талапкерлер 211 мың рет ҰБТ тапсырған. Орташа нәтиже – 68 балл. Бұл көрсеткіштің ар жағында мыңдаған жас тұр. Бірақ олардың барлығы бірдей жағдайда білім алып жатыр ма? Мәселенің күрделі тұсы да осында.
Қала мен ауыл арасындағы білім алу мүмкіндіктерінің айырмашылығы әлі де сақталып отыр. Қалалық жерде түрлі дайындық орталықтары мен репетиторлық қызметтер қолжетімді. Ал ауылдағы талапкер көбіне мектеп бағдарламасы мен интернет мүмкіндігіне тәуелді. Кейбір дайындық курстарының айлық ақысы 100 мың теңгеге дейін жетеді. Бұл көптеген отбасы үшін қолжетімсіз сома. Сонда біз бірдей талап қойылған жүйеде әр баланың мүмкіндігі де бірдей деп айта аламыз ба? Бұл сұраққа нақты жауап беру қиын. Бірақ білімдегі теңсіздік мәселесі әлі күнге дейін толық шешімін таппағаны анық.
Бүгінгі жасөспірімдер бұрынғы буын көрмеген ақпараттық ортада өсіп келеді. Әлеуметтік желілер күн сайын үздік нәтиже көрсеткен талапкерлерді көрсетеді. Біреу 130 балл жинайды, енді бірі халықаралық грант ұтып алады. Мұның бәрі өзгелер үшін шабыт болуы мүмкін. Бірақ кейбір оқушылар үшін бұл өзіне деген сенімсіздіктің басталуына себеп болады.
Ахмет Байтұрсынов атындағы орта мектептің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Гүлден Мырзанова оқушыға дәл осы кезеңде қолдау қажет екенін айтады.
– ҰБТ – тек білімнің емес, мінездің де сынағы. Кейде балаға қосымша сабақтан бұрын бірауыз жылы сөз көбірек көмектеседі. Сондықтан біз нәтижеден бұрын оқушының өзіне деген сенімін сақтап қалуымыз керек, – дейді ұстаз.
Ал психолог Айдана Серікқызы балалар көбіне өздерін қатарластарымен салыстырып, өз күшіне күмән келтіретінін тілге тиек етті.
– Психологиялық тұрақтылық болмаған жерде білім де толық көрінбеуі мүмкін. Сондықтан ата-ана мен мұғалім баланың нәтижесінен бұрын оның көңіл-күйіне назар аударуы керек, – дейді маман.
Біз көбіне жоғары балл туралы айтамыз. Бірақ сол баланың қанша түн ұйықтамай дайындалғанын, қанша рет қобалжығанын, қанша рет өзіне күмәнданғанын ойлай бермейміз.
Қалай десек те жастар тест үшін емес, арманы үшін күресіп жүр. Бірі дәрігер болуды қалайды, бірі мұғалім, бірі журналист немесе инженер атануды армандайды. Бірақ біз сол армандарды кейде бір ғана балдың тасасында қалдырып қоямыз.
ҰБТ – білімді бағалаудың маңызды тетігі. Бірақ ол адам тағдырын анықтайтын соңғы үкім емес. Егер қоғам әр талапкерге жоғары балл жинаған оқушы ретінде емес, арманы бар тұлға ретінде қараса, онда ҰБТ қорқыныштың емес, мүмкіндіктің алаңына айналар еді. Өйткені адамның ғұмырын біркүндік емтихан емес, оның өмір бойғы ізденісі мен еңбегі қалыптастырады. Ал ҰБТ – сол ұзақ жолдың басындағы бір ғана сынақ. Одан өткен де, өтпеген де өмірден өз орнын табады. Ең бастысы – баланың бойындағы сенімді жоғалтып алмау.
Жұлдыз КЕНТБАЕВА
