Бүгінде таңды телефонсыз қарсы алу, кешті әлеуметтік желісіз аяқтау жастар үшін сирек құбылысқа айналды. Қол смартфонға автоматты түрде созылады, саусақ экранды еріксіз сырғытады, ал санаға бірінен соң бірі бейнероликтер, суреттер, қысқа мәтіндер құйыла береді. TikTok пен Instagram – жай ғана уақыт өткізетін платформа емес, олар қазіргі жас ұрпақтың ойлау жүйесін, құндылықтарын, өмірге көзқарасын қайта қалыптастырып жатқан қуатты ақпараттық ортаға айналды. Бұл желілер жастарды бір жағынан шығармашылыққа жетелесе, екінші жағынан байқалмайтын тәуелділік пен ішкі күйзелістердің көзіне айналып отыр.
TikTok-тағы бірнеше секундтық видеолар адам миын жылдам тұтынуға үйретеді. Ұзақ ойлануды, терең талдауды қажет етпейтін контент санаға жеңіл сіңеді де, солайша ми күрделі ақпаратты қабылдауға еріншек бола бастайды. Кітап оқу, ұзақ мәтінге зейін қою, бір тақырыпты соңына дейін ой елегінен өткізу қиындайды. Жастардың көпшілігі үшін ақпараттың құны оның тереңдігінде емес, жылдамдығында өлшенетін болды. Бір видео ұнамаса, келесісіне өту қалыпты әрекет. Бұл әдет өмірдегі шешімдерге де әсер етеді: шыдамсыздық, тез жалығу, барлығын бірден қалау.
Instagram болса, сырттай жылтыр әлемді ұсынады. Әдемі суреттер, мінсіз дене, сәнді өмір, саяхаттар, табысты кейіпкерлер барлығы өмірдің тек бір қырын ғана көрсетеді. Бірақ жас сана оны шынайы өмірмен салыстыра бастайды. Өз күнделікті тіршілігі, қарапайым қуанышы сол «идеал» өмірмен бәсекеге түсе алмай қалғандай әсер қалдырады. Осыдан өзіне деген сенімсіздік, қанағатсыздық, ішкі наразылық туындайды. Көпшілік байқамай-ақ өзін өзгелермен салыстырудың тұзағына түсіп қалады. Бұл салыстыру сырт көзге көрінбесе де, адамның ішкі әлемін жайлап жейді.
Әлеуметтік желілер жастардың өзін көрсету формасын да өзгертті. Бұрын тұлғаның бағасы оның білімімен, мінезімен, әрекетімен өлшенсе, қазір лайк саны, қаралым, жазылушы көрсеткіші маңыздырақ болып барады. Көп жағдайда жас адам өз болмысын емес, аудиторияға ұнайтын бейнені жасап шығаруға тырысады. Осылайша шынайылықтан алыстап, виртуалды образдың көлеңкесінде өмір сүру басталады. Бұл ішкі қайшылықты күшейтеді: экрандағы «мен» мен шынайы өмірдегі «мен» бір-біріне ұқсамайды.
TikTok пен Instagram трендтері жастардың ойлау бағытын тез өзгертеді. Бір күнде танымал болған нәрсе ертең-ақ ұмыт қалады. Музыка, сөйлеу мәнері, киім стилі, тіпті көзқарас та трендке тәуелді. Бұл тұрақсыздық жеке пікір қалыптастыруға кедергі келтіреді. Көпшілік өз ойынан гөрі желідегі көпшіліктің реакциясына қарап әрекет етеді. Қолдау алса — жалғастырады, сын көп болса бас тартады. Мұндай ортада ішкі еркіндік пен дербес шешім қабылдау қабілеті әлсірей береді.
Сонымен қатар, әлеуметтік желілер эмоцияға тікелей әсер етеді. Бір сәтте күлдіретін видео, келесі сәтте ашу туғызатын контент, одан кейін мұңды кадрлар — мұның барлығы психиканы шаршатады. Жас адам өз сезімін басқаруға емес, оған ерік беруге бейімделеді. Эмоциялық тұрақсыздық, күйзеліс, ұйқының бұзылуы, мазасыздық осыдан туындайды. Көп жағдайда мәселенің түп-төркіні желіде екенін адам өзі де аңғармайды.
Тағы бір назар аударарлық жайт уақыттың құнсыздануы. TikTok-та бес минут деп кіріп, бір сағаттың қалай өткенін сезбей қалу қалыпты жағдайға айналды. Бұл оқу, жұмыс, өзін дамыту сияқты маңызды істердің екінші орынға ысырылуына әкеледі. Кей жастардың арманы мен мақсаты нақты әрекеттен емес, экрандағы қиялдан тұратын болды. Олар өмірді жасаудан гөрі, оны бақылаушы рөлінде қалуға бейім.
Дегенмен, әлеуметтік желілерді тек жағымсыз қырынан ғана қарастыру біржақты болар еді. TikTok пен Instagram көптеген жасқа өз ойын айтуға, шығармашылығын көрсетуге, табыс табуға мүмкіндік берді. Ақпаратқа қолжетімділік артты, өзін дамытуға бағытталған пайдалы контент те аз емес. Мәселе желінің өзінде емес, оны қалай және қаншалықты саналы қолдануда. Желі құрал болуы тиіс, мақсат емес.
Қазіргі таңда ең қауіптісі тәуелділіктің байқалмай қалыптасуы. Жастар желіні таңдадым деп ойлайды, ал шын мәнінде желі олардың күн тәртібін, көңіл күйін, ойлау жүйесін таңдап қойған. Экрансыз қалған сәттегі мазасыздық, телефонды тексермей тұра алмау, желідегі реакцияға шектен тыс мән беру — осының айқын белгілері. Бұл құбылыс жеке адамның ғана емес, тұтас қоғамның болашағына әсер ететін факторға айналып отыр.
Жастар санасы ең нәзік, ең тез қалыптасатын орта. TikTok пен Instagram сол сананы күн сайын, сағат сайын, секунд сайын өңдеп жатыр. Қандай бағытта, қандай мақсатпен бұл сұрақтың жауабы әлі де ашық күйінде қалып отыр…
Әлеуметтік желілердің жастарға ықпалы тек психологиялық немесе уақыттық шектеумен ғана шектелмейді, мәселенің терең қабаттары одан әлдеқайда ауқымды. Бұл платформалар жастардың тілдік қорына, ойды жеткізу мәдениетіне, тіпті дүниені қабылдау логикасына дейін әсер ете бастады. Қысқа видео форматы сөйлемді қысқартуға, ойды үзік-үзік жеткізуге үйретті. Көп жағдайда сөздің салмағы емес, әсері маңыздырақ болып қалды. Эмоцияға құрылған контент логиканы, дәлелді пікірді екінші орынға ысырады. Соның салдарынан жастар арасында үстірт ойлау, нақты ұстанымның болмауы жиілеп барады.
Әлеуметтік желілердегі ақпарат тасқыны шынайы мен жалғанның арасындағы шекараны көмескі етті. TikTok пен Instagram-да кез келген адам өзін маман ретінде көрсете алады, ал оның айтқаны тексерілмей, мыңдаған, тіпті миллиондаған адамға таралады. Жас аудитория мұндай контентті сүзгіден өткізбей қабылдайды. Бұл әсіресе денсаулық, қарым-қатынас, дін, психология тақырыптарында қауіпті. Біреудің жеке тәжірибесі әмбебап ақиқатқа айналып, жастар соған соқыр сеніммен ереді. Сын тұрғысынан ойлау әлсіреген сайын, манипуляцияға бейімділік арта түседі.
Тағы бір маңызды қыры — желідегі агрессия мен қатыгездікке бейімделу. Хейт, мысқыл, кибербуллинг қалыпты құбылысқа айналып барады. Экранның ар жағында отырған адамды тірі жан ретінде емес, аватар ретінде қабылдау сезімнің өшуіне алып келеді. Жастар бір-бірін сөзбен жаралаудың салдарын сезінбей, эмоциялық жауапкершілікті жоғалта бастайды. Бұл қарым-қатынастың шынайы өмірдегі сапасына да әсер етеді: төзімсіздік, дөрекілік, өзгенің пікірін қабылдай алмау көбейеді.
Әлеуметтік желілер гендерлік және дене қабылдау мәселесін де ушықтырды. Instagram-дағы өңделген бейнелер, TikTok-тағы «идеал» келбеттер жас қыздар мен жігіттердің өз денесіне деген көзқарасын өзгертті. Көпшілігі өз табиғи келбетін кемшілік ретінде қабылдай бастайды. Бұл тамақтану бұзылыстары, өзін-өзі қабылдамау, тіпті депрессиялық күйге дейін алып келуі мүмкін. Ең қауіптісі — бұл стандарттардың жасанды екендігін жастардың бәрі бірдей түсіне бермейді.
Экономикалық тұрғыдан алғанда да әлеуметтік желілердің ықпалы зор. Жастар тұтынушылық мәдениеттің бел ортасына айналды. Реклама мен жасырын жарнама шекарасы жойылды. Блогердің күнделікті өмірі ретінде ұсынылған дүниелер санаға сатып алуға болатын арман ретінде сіңеді. Осылайша қажеттілік пен қалаудың арасы ажыратылмай қалады. Несиеге, қарызға, импульсивті шығынға бейімділік осы ортада қалыптасады. Бай болу ұғымы еңбекпен емес, жылдам танымалдықпен байланыстырылып көрсетіледі.
Жеке кеңістіктің жойылуы да назардан тыс қалмауы тиіс. Көп жас өмірін толықтай жариялауға үйреніп алды. Қуанышы да, қайғысы да, жеке сәттері де контентке айналады. Уақыт өте келе адам өз өмірін өзі үшін емес, көрермен үшін өмір сүре бастайды. Бұл ішкі бос кеңістікті ұлғайтады. Өзімен-өзі қалу, ойлану, үнсіздік сияқты маңызды қабілеттер жоғалады. Ал үнсіздіктен қашқан адам ішкБұл қабілет бүгінгі жастардың негізгі дағдысына айналуы тиіс. Әлеуметтік желілерді саналы пайдалану — тек уақытты шектеу ғана емес, санаға әсерін бақылау, ақпаратты сүзгіден өткізу және эмоцияны реттеу дегенді білдіреді. Мысалы, зерттеулер көрсеткендей, TikTok пен Instagram-дағы видеоны үздіксіз көру орнына аптада белгілі бір уақыт бөліп, контентті мақсатпен таңдау миға өзін бақылау сезімін береді. Бұл сананы «тұрақты токқа» қарсы қорғауға, ойлау қабілетін сақтауға мүмкіндік береді.
Тағы бір маңызды тұс — контенттің сапасы мен әртүрлілігін арттыру. Жастар тек көңіл көтеретін видеоларды ғана көрмей, білім, өзін-өзі дамыту, психологиялық кеңес, шығармашылық пен мәдениетке қатысты ақпаратты да тұтынса, желі саналы құралға айналады. Бұл кезде TikTok пен Instagram жеке тұлғаның дамуына, қызығушылығын арттыруға, тіпті кәсіби дағдыларға да ықпал жасай алады.
Бір қызықты факт: қазіргі жастардың 70%-ы әлеуметтік желіде көрген кейбір идеяны өз өмірінде тәжірибеден өткізуге ынталы. Бұл саналы қолданса, жаңа тәжірибелер мен мүмкіндіктерге жол ашады. Бірақ көбінде бұл процесс автоматты түрде, бейсаналы түрде жүреді. Сондықтан жастарға саналы қолданудың жолын үйрету маңызды. Мысалы, өзіне нақты мақсат қойып, трендті емес, пайдалы контентті таңдау — бұл қарапайым, бірақ тиімді әдіс.
Жалпы алғанда, TikTok пен Instagram жастар санасына екі түрлі бағытта әсер етеді: бір жағынан шығармашылықты, коммуникацияны, ақпаратқа қолжетімділікті арттырады; екінші жағынан тез шаршау, шынайы өмірден алыстау, эмоционалды тұрақсыздық және психологиялық қысым тудырады. Мәселе платформада емес, оны қолдану тәсілінде. Саналы қолдану — жастардың өз санасын қорғау, желіні құрал ретінде пайдалану кілті.
Қорытындылай келе, қазіргі жастар үшін TikTok пен Instagram — екі жүзді құрал. Олар бір мезетте ойды, эмоцияны, құндылықты қалыптастыра алады, бірақ сонымен қатар тәуелділік, жалған идеал, эмоционалды шаршау мен уақыттың жоғалуына себеп болуы мүмкін. Сондықтан әлеуметтік желімен қарым-қатынасты саналы түрде құру, өзіңді бақылау, шынайы өмірмен үйлестіру — заман талабы. Жастардың санасы бұл құралдан пассивті түрде әсер алып қана қоймай, оны өз игілігіне айналдыра білуі керек. Міне, осы қадам арқылы әлеуметтік желі жас ұрпаққа қауіп емес, мүмкіндікке айналады.
і дауысын да ести алмай қалады.
Әлеуметтік желілер қарым-қатынастың табиғатын да өзгертті. Жастар сөйлескеннен гөрі жазысуға, кездескеннен гөрі сторис қарауға бейім. Эмодзи сезімді алмастыра алмайды, қысқа жауап терең диалогтың орнын толтырмайды. Соның салдарынан жалғыздық paradoxы пайда болды: байланыс көп, бірақ жақындық аз. Бұл құбылыс сырттай байқалмайды, бірақ ішкі әлемде үлкен бос кеңістік қалдырады.
Алгоритмдердің ықпалы — ең айтылмай келе жатқан, бірақ ең қауіпті тұс. TikTok пен Instagram қолданушыны емес, қолданушының әлсіз тұстарын таниды. Қандай видео ұзақ қаралды, қайсысы эмоция тудырды — соған ұқсас контент үздіксіз ұсынылады. Осылайша адам бір ғана ақпараттық көпіршіктің ішінде қалып қояды. Көзқарас кеңеймейді, керісінше тар шеңберде айналып тұрады. Өз пікіріне қарсы ойды көрмеген адам оны жоққа шығарады, түсінуге тырыспайды.
Уақыт өте келе әлеуметтік желі жастар үшін сыртқы әлемнің негізгі өлшеміне айналып барады. Не маңызды, не сәнде, не дұрыс — барлығы сол орта арқылы анықталады. Бұл өздігінен қалыптасатын құндылықтар жүйесінің әлсіреуіне әкеледі. Жастар дайын шаблондарды қабылдауға бейімделіп, өзіндік жолын табуға қиналады. Таңдау еркіндігі бар сияқты көрінгенімен, ол еркіндік алгоритм мен трендтің шеңберінде ғана қалады.
Осының барлығы бір сәтте пайда болған құбылыс емес. Бұл — жылдар бойы жинақталған, көзге көрінбейтін, бірақ санаға терең сіңген өзгерістердің жиынтығы. TikTok пен Instagram жастар өмірінің ажырамас бөлігіне айналған сайын, оның әсері де күрделене түсуде.
Көп жағдайда жастар желіге тәуелді екенін мойындамайды, себебі ол тәуелділік классикалық мағынадағы зиянды әдеттерге ұқсамайды. Мұнда тыйым салынған зат жоқ, сырттай бәрі қалыпты, тіпті пайдалы көрінеді. Бірақ адам санасы үздіксіз сыртқы сигналға байланып қалған кезде, ішкі еркіндік біртіндеп шектеле бастайды. Жастар өз ойының қайсысы өзінікі, қайсысы желі арқылы сіңгенін ажырата алмай қалады.
Әлеуметтік желілердің тағы бір айтылмайтын тұсы – сәтсіздікке деген төзімнің төмендеуі. TikTok пен Instagram табысты, әдемі, жылдам нәтижеге жеткен адамдарды алға шығарады. Ал артындағы ұзақ еңбек, қателік, күйзеліс көрсетілмейді. Жастар кез келген істің бірден оңай болуы тиіс деген иллюзиямен өсіп келеді. Ал шынайы өмірде қиындыққа тап болғанда, тез бас тартуға, өзін дәрменсіз сезінуге бейім болады. Бұл кәсіби өмірде де, жеке өмірде де тұрақсыздық тудырады.
Желіде қалыптасқан «үздік болу» қысымы да сананы қажытады. Үнемі дамып, өнімді болып, әдемі көрініп, белсенді өмір сүру қажет деген үнсіз талап бар. Осы талапқа сай бола алмаған сәтте жас адам өзін қоғамнан қалып қойғандай сезінеді. Демалыс та контентке айналғанда, тынығу ұғымы жойылады. Адам шаршағанын мойындауға емес, оны жасыруға үйренеді. Бұл ішкі күйзелістің тереңдеуіне әкеледі.
Сонымен қатар, әлеуметтік желілер жауапкершіліктің шекарасын бұлдыр етті. Кез келген пікірді жариялап, ертең оны жоққа шығара салу оңай. Сөздің салмағы жеңілдеді. Жастар айтылған ойдың қоғамға, басқа адамдарға әсерін толық сезіне бермейді. Бұл қоғамдық пікірдің тұрақсыздығына, эмоцияға құрылған реакциялардың көбеюіне себеп болды. Терең талқылаудың орнына айқай басым, дәлелдің орнына тренд жүретін орта қалыптасты.
Отбасы мен жақын ортаның ықпалы да бұрынғыдай күшті емес. Көп жас өмірлік сұрақтарға жауапты ата-анадан немесе тәжірибелі адамдардан емес, TikTok-тағы белгісіз бір кеңесшіден іздейді. Бұл ұрпақтар арасындағы байланысты әлсіретеді. Өмірлік тәжірибе емес, вирустық контент беделге ие болады. Осылайша құндылықтар ауысымы байқалмай жүзеге асады.
Әлеуметтік желілер арқылы қалыптасқан үздіксіз бақылау сезімі де психикаға әсер етеді. Жастар өзін үнемі біреу көріп тұрғандай, бағалап отырғандай сезінеді. Бұл ішкі қысымды күшейтеді. Қателесуге, әлсіз болуға, өз пікірін ашық айтуға қорқыныш пайда болады. Себебі кез келген қадам қоғамдық реакцияға ұшырауы мүмкін. Осы ортада өскен сана қауіпсіздік емес, үнемі қорғаныс режимінде өмір сүруге үйренеді.
Тағы бір елеусіз, бірақ маңызды мәселе – шынайы өмірдің құндылығын төмендету. Экрандағы әсерлер жарқын болған сайын, күнделікті өмір солғын көріне бастайды. Табиғи эмоциялар жеткіліксіз сияқты қабылданады. Бұл дофаминге тәуелділікке ұқсас күй тудырады: адам үнемі күшті әсер іздейді. Ал қарапайым сәттер қуаныш сыйламай қалады.
Желі арқылы қалыптасқан бұл өзгерістер бір ғана буынмен шектелмейді. Қазіргі жастар – болашақ ата-ана, маман, шешім қабылдаушы тұлғалар. Олардың санасындағы фрагментті ойлау, тұрақсыз эмоция, сыртқы бағалауға тәуелділік ертең қоғамның барлық саласына әсер етуі мүмкін. Бұл мәселе жеке адамның таңдауы деңгейінен әлдеқашан асып түсті.
TikTok пен Instagram бүгінгі таңда ойын-сауық құралы емес, сана қалыптастыратын ортаға айналды. Ол үнсіз тәрбиелейді, байқатпай бағыттайды, біртіндеп шекараларды өшіреді. Жастар осы ағынның ішінде жүріп, оның қай тұсы өз еркі, қай тұсы таңылған қажеттілік екенін ажыратуға барған сайын қиналып келеді.
Бұл күйдің қалыпты жағдай ретінде қабылдана бастауы әлеуметтік желілердің әсерін одан әрі күшейтті. Қызығы, нейропсихологтардың зерттеулеріне сүйенсек, TikTok-тағы бір минуттық үздіксіз скроллинг мида дофаминнің бөлінуін құмар ойындармен шамалас деңгейге дейін көтереді. Яғни адам жеңіске жеткендей қысқа уақыттық ләззат алады, бірақ ол сезім тез өшеді де, ми қайтадан сол әсерді іздей бастайды. Сондықтан жастар видеоны тоқтата алмайды, ал тоқтатқан сәтте бос қалғандай күй кешеді. Бұл физиологиялық тұрғыда қалыптасқан тәуелділік.
Тағы бір қызық дерек – орта есеппен қазіргі жас қолданушы TikTok-та 20–25 секундта бір шешім қабылдайды: көру немесе өткізіп жіберу. Осы әдет ұзақ мерзімде адамның өмірлік шешімдеріне де әсер етеді. Психологтар мұны «жылдам бас тарту синдромы» деп атайды. Қиындық туындаса, терең үңілмей-ақ келесі нұсқаға өтуге үйренген сана қарым-қатынаста, оқуда, жұмыста да сол модельді қолдана бастайды.
Instagram-ға қатысты зерттеулер де алаңдатарлық. 2023 жылы жүргізілген халықаралық сауалнамада 18–24 жас аралығындағы жастардың 60 пайыздан астамы өз келбетін камера фильтрлері арқылы «жақсартқаннан» кейін айнадағы бейнесін қабылдау қиындағанын мойындаған. Яғни виртуалды бейне шынайы денені ығыстырып, өзін-өзі қабылдау дағдарысын тудырған. Бұл құбылыс тіпті «Snapchat dysmorphia» деген терминмен аталып, медицинада жеке феномен ретінде қарастырыла бастады.
Ал алгоритмдердің жұмысына келсек, TikTok қолданушының экранда кідірген әрбір миллисекундын есептейді. Егер адам бір видеоға 0,3 секунд артық қараса, соған ұқсас контент бірнеше есе көбейіп ұсынылады. Бұл жүйе адамның қызығушылығын емес, әлсіз тұстарын дәл анықтауға бағытталған. Қорқыныш, ашу, қызғаныш, таңданыс тудыратын видеолар ұзақ қаралатындықтан, алгоритм сол эмоцияларды жиі қоздырады. Осылайша жас сана бейсаналы түрде негатив пен шектен тыс әсерге тәуелді бола түседі.
Тағы бір назар аударарлық факт — әлеуметтік желілердегі уақыт пен шын өмірді қабылдау арасындағы айырмашылық. Ғалымдар ұзақ уақыт TikTok қолданатын жастардың уақытты бағалау қабілеті төмендейтінін анықтаған. Бір сағаттың қалай өткенін сезбеу — тек әдет емес, когнитивтік өзгеріс. Мұндай адамдар күнделікті өмірде де жоспарлауға қиналады, уақытты тиімді пайдалану қабілеті әлсірейді.
Сонымен қатар, әлеуметтік желілердегі танымалдық пен өзіндік құндылықты теңестіру үрдісі күшейіп келеді. Кей зерттеулерде лайк саны азайған кезде жасөспірімдердің өзіне деген бағасы уақытша төмендейтіні дәлелденген. Бұл дегеніміз — цифрлық реакция адамның ішкі өзіндік бағасын тікелей реттей бастады деген сөз. Бұрын қоғам пікірі маңызды болса, қазір сандық көрсеткіштер шешуші рөл атқарады.
Тағы бір қызықты, бірақ қауіпті жайт — жалған естеліктердің қалыптасуы. TikTok-та белгілі бір өмір салты, балалық шақ, қарым-қатынас үлгілері жиі көрсетілген сайын, кей жастар өз өмірінде болмаған сәттерді «болуы тиіс еді» деп қабылдай бастайды. Бұл өткенге өкініш, қазірге наразылық тудырады. Адам өз өмірін емес, желі ұсынған сценарийді аңсайды.
Әлеуметтік желілер ұйқы режиміне де тікелей әсер етеді. Көк экран әсерінен бөлек, ми түнде де скроллингке дайын күйде қалады. Көп жастар ұйықтар алдында телефонды қойса да, ми тыныштала алмайды. Бұл созылмалы шаршауға, зейіннің төмендеуіне, эмоциялық әлсіздікке алып келеді. Ұйқысы қанбаған сана кез келген ақпаратты үстірт қабылдайды.
Ең парадоксалды факт — желіде өте белсенді жастардың бір бөлігі офлайн ортада өзін жалғыз сезінеді. Көп жазылушы, көп көрілім шынайы қолдаудың орнын алмастыра алмайды. Бұл цифрлық көпшілік пен адамдық жақындықтың арасындағы айырмашылықты айқын көрсетеді. Желі шуылға толы болған сайын, ішкі үн бәсеңдей береді.
Осы деректердің барлығы TikTok пен Instagram-ның жастар санасына әсері кездейсоқ емес, жүйелі әрі терең екенін көрсетеді. Бұл платформалар көңіл көтерумен қатар, ойлау ритмін, сезіну шегін, тіпті өмірді қабылдау формасын өзгертіп жатыр.
Тағы бір көп айтыла бермейтін, бірақ ғылыми ортада жиі талқыланып жүрген дерек — әлеуметтік желілердің есте сақтау қабілетіне әсері. Зерттеулер көрсеткендей, TikTok пен Instagram-ды жиі қолданатын жастар ақпаратты «сақтап қалу» үшін емес, «қайта табу» үшін қабылдайды. Яғни ми «мұны жаттап алудың қажеті жоқ, керек болса кейін тағы көре саламын» деген режимге көшеді. Бұл құбылыс цифрлық амнезия деп аталады. Соның салдарынан ұзақ мерзімді есте сақтау әлсіреп, білім үстірт қабатта ғана қалады.
Тағы бір шынайы дерек — әлеуметтік желілердегі музыканың санаға әсері. TikTok-та бір әуеннің мыңдаған видеода қайталануы миға оны маңызды сигнал ретінде қабылдатқызады. Нәтижесінде сол музыкамен бірге берілген ой, қимыл, мінез үлгісі де автоматты түрде қалыптасады. Сондықтан кей жастар белгілі бір трендті не үшін жасап жүргенін өзі де түсінбейді, бірақ «бәрі істеп жатыр» деген сезім жеткілікті болады. Бұл топтық санаға ену механизмінің классикалық мысалы.
Instagram-дағы сторис форматтың да ерекше әсері бар. Контенттің 24 сағаттан кейін өшетіні адамда «қазір көрмесем, кеш қаламын» деген мазасыздық тудырады. Психологияда бұл FOMO — бір нәрседен құр қалып қоям ба деген қорқыныш ретінде белгілі. Осы қорқыныш жастарды желіні жиі тексеруге итермелейді. Бір қызығы, зерттеулер FOMO деңгейі жоғары адамдардың өміріне қанағаттану деңгейі төмен болатынын көрсеткен.
Әлеуметтік желілердегі дауыс ырғағы мен сөйлеу стилі де сананы өзгертуде. TikTok-та эмоциясы асыра көрсетілген, айқайлап немесе әдейі жасанды интонациямен сөйлейтін контент көп тарайды. Уақыт өте келе жастар шынайы, тыныш сөйлеуді «қызықсыз» деп қабылдай бастайды. Бұл қарым-қатынаста драматизацияның көбеюіне, қарапайым диалогтың өзінде эмоциялық шектен шығуға алып келеді.
Тағы бір қызықты, бірақ алаңдатарлық факт — әлеуметтік желілер жалған өнімділік сезімін береді. Адам мотивациялық видео көріп, өзін дамытып жатқандай күй кешеді, бірақ нақты әрекет жасалмайды. Миға «мен бірдеңе істедім» деген сигнал беріледі, ал шын мәнінде ештеңе өзгермейді. Бұл құбылыс псевдопрогресс деп аталады. Соның салдарынан жастар өз мүмкіндігін асыра бағалап, нақты еңбекке келгенде тез шаршайды.
TikTok-та жиі кездесетін «бір күндік өмір», «менің таңым», «менің табысым» форматтары да сананы белгілі бір сценарийге үйретеді. Көп жастар өз өмірін сол үлгімен салыстырып, сәйкес келмеген тұсын кемшілік деп қабылдайды. Бұл өз жолын іздеуден бұрын, дайын өмірді көшіргісі келетін сана қалыптастырады.
Әлеуметтік желілердің тілге әсері де нақты дерекпен дәлелденген. Қысқа форматтағы контент көп қолданылатын сөз қорын шектейді. Кей елдерде жүргізілген зерттеулер жастардың белсенді сөздік қоры соңғы он жылда азайғанын көрсеткен. Ой бар, бірақ оны жеткізетін сөз жетіспейді. Бұл ішкі қысымды арттырады, себебі адам өз сезімін нақты жеткізе алмаған сайын, түсінілмедім деген күй кешеді.
Тағы бір елеусіз дерек — желі арқылы қалыптасқан жалған жақындық. Блогерді күнде көріп, оның өмірін білген сайын адам өзін сол адамға жақын сезінеді. Бірақ бұл біржақты байланыс. Психологияда мұны парасоциалды қатынас дейді. Мұндай қатынас шынайы қарым-қатынасты алмастырған кезде, адам тірі диалогқа қызығушылығын жоғалта бастайды.
Сонымен қатар, TikTok-тағы кей контенттер уақытты емес, болашаққа деген сенімді де жейді. Үнемі негатив, келемеж, апат, қорқынышқа құрылған видеоларды көрген сана әлемді қауіпті, әділетсіз орын ретінде қабылдай бастайды. Бұл жас адамның батыл шешім қабылдауына, тәуекел етуіне кедергі жасайды.
Тағы бір нақты факт — әлеуметтік желілердегі үздіксіз фондық шу мидың тынығу қабілетін төмендетеді. Бұрын адам жалғыз қалғанда ойланатын, қиялдайтын, ішкі диалог жүргізетін. Қазір бос сәттің бәрі телефонмен толтырылады. Ал нейробиологтардың айтуынша, дәл сол «бос» сәттерде тұлға қалыптасады, идея туады, өзін-өзі тану жүреді.
TikTok пен Instagram осылайша тек уақытты емес, ойлау кеңістігін де толтырып алды. Жастар бұл ықпалдың ішінде жүріп, оның қаншалықты тереңге кеткенін көбіне байқамайды. Ал ең шынайы дерек — әлеуметтік желілерден толық бас тарту емес, бірақ олармен бірге өмір сүруді үйрену қабілеті бүгінгі ең үлкен сынға айналып отыр…
«Жетісу-Ақпарат»
