Қазақ халқының рухани дүниесі ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық салт-дәстүрлермен, әдет-ғұрыптармен және адамгершілік құндылықтармен тығыз байланысты. Үлкенді сыйлау, кішіге ізет көрсету, ата-ананы құрметтеу, қонақжайлық таныту, қайырымдылық жасау – халқымыздың болмысын айқындайтын асыл қасиеттер. Сонымен қатар ислам діні де адамды ізгілікке, адалдыққа, сабырлылыққа және мейірімділікке тәрбиелейді. Осы орайда қоғамда «Діни тәрбие дәстүрге жат па?» деген маңызды сұрақ туындайды.
Бұл сұраққа жауап беру үшін діни тәрбиенің мәнін, ұлттық дәстүрлердің ерекшеліктерін және олардың өзара байланысын тереңірек түсіну қажет.
Діни тәрбие – адамның рухани дүниесін байытып, оның адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға бағытталған тәрбие түрі. Ол адамның бойында адалдық, әділдік, жауапкершілік, мейірімділік, сабырлылық және өзгеге құрметпен қарау сияқты қасиеттерді дамытуға ықпал етеді.
Ал салт-дәстүр – халықтың тарихи тәжірибесі мен дүниетанымынан қалыптасқан, ұрпақтан ұрпаққа беріліп келе жатқан рухани мұра. Салт-дәстүр арқылы халық өзінің ұлттық болмысын, мәдениетін және өмірлік ұстанымдарын сақтайды.
Қазақ халқының тарихына көз жүгіртсек, ислам діні мен ұлттық мәдениеттің өзара ықпалдастығын байқауға болады. Ата-бабаларымыз діни құндылықтарды күнделікті өмір салтымен ұштастырып, оларды ұрпақ тәрбиесінде кеңінен қолданған. Мысалы, ата-ананы құрметтеу, туыстық байланысты сақтау, мұқтаж жандарға көмектесу, жетім-жесірге қамқорлық жасау сияқты қасиеттер ұлттық дүниетанымда да, исламдық тәрбие жүйесінде де маңызды орын алады.
Сондықтан діни тәрбие мен ұлттық салт-дәстүрді бір-біріне толықтай қарама-қарсы ұғымдар ретінде қарастыру дұрыс емес. Керісінше, олардың ортақ тұстары қоғамның рухани дамуына ықпал ете алады.
Қазақ халқы ежелден ұрпақ тәрбиесіне ерекше мән берген. «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің», «Әдепті бала – арлы бала» деген мақалдар тәрбиенің отбасынан басталатынын көрсетеді.
Балаға үлкенді сыйлауды, кішіге қамқор болуды, өтірік айтпауды, аманатқа адал болуды үйрету – ұлттық тәрбиенің негізгі бағыттары. Бұл қағидалар діни тәрбиенің де маңызды мазмұнын құрайды. Мәселен, қазақ халқындағы бата беру дәстүрі ізгі тілек айтуға, жақсылықты дәріптеуге және үлкеннің өнегесін құрметтеуге негізделген. Қонақ күту дәстүрі кеңпейілділік пен жомарттықты танытады. Ал асар жасау дәстүрі адамдарды бірлікке, өзара көмекке және ортақ іске жұмылуға үйретеді.
Осындай дәстүрлер жас ұрпақтың бойында ұлттық сана мен адамгершілік қасиеттердің қалыптасуына ықпал етеді. Демек, ұлттық тәрбиені сақтау – өткеннің мұрасын құрметтеу ғана емес, болашақ ұрпақтың рухани негізін нығайту.
Қазіргі қоғамда діни көзқарастар мен ұлттық дәстүрлердің арақатынасына қатысты түрлі пікірлер кездеседі. Кейбір адамдар белгілі бір салт-дәстүрлерді діни ұстанымдарымен үйлеспейді деп қабылдаса, енді біреулер ұлттық дәстүрлерді дінге қайшы құбылыс ретінде бағалауы мүмкін.
Алайда мұндай мәселелерге біржақты қарауға болмайды. Өйткені кез келген дәстүрдің тарихи қалыптасу ерекшелігі, мазмұны және қоғамдағы атқаратын қызметі бар. Сол сияқты діни ұстанымдарды да үстірт түсіндіру немесе жеке пікірді жалпыға ортақ қағида ретінде көрсету түсініспеушіліктерге әкелуі мүмкін.
Мұндай жағдайда ең маңыздысы – білімге, өзара құрметке және саналы көзқарасқа сүйену. Ұлттық дәстүрлердің мазмұнын зерттеп, діни мәселелерді сенімді дереккөздер негізінде түсіну қажет. Сонымен қатар, адамдардың діни сеніміне де, ұлттық мәдениетіне де құрметпен қарау маңызды.
Ұлттық дәстүрді сақтау дегеніміз – оның барлық көрінісін өзгеріссіз қабылдау емес. Уақыт өте келе кейбір әдеттердің мазмұны жаңарып, қоғамның дамуымен бірге өзгеруі мүмкін. Сондықтан дәстүрдің тәрбиелік мәнін сақтай отырып, оның қазіргі заман талаптарына сай дамуына мүмкіндік берген жөн.
Діни және ұлттық тәрбиенің үйлесімділігін қалыптастыруда отбасының, білім беру ұйымдарының және қоғамның рөлі ерекше. Бала ең алдымен отбасында адамгершіліктің үлгісін көреді. Ата-ананың сөзі мен ісінің бірлігі, үлкендерге деген құрметі және өзгелерге жасаған қарым-қатынасы жас ұрпақтың дүниетанымына тікелей әсер етеді.
Сондықтан жастарға діни құндылықтарды түсіндірумен қатар, ұлттық тарихты, мәдениетті және салт-дәстүрлерді де үйрету қажет. Бұл бағыттағы жұмыс адамның сыни ойлау қабілетін дамытуға, жалған ақпарат пен үстірт түсініктерден сақтануға көмектеседі. Сонымен бірге, діни тәрбие адамның өзгелерге төзімділікпен қарауына, қоғамдағы келісім мен тұрақтылықты бағалауына ықпал етуі тиіс. Қазақстанның көпэтносты және көпконфессиялы қоғамында өзара құрмет пен татулықты сақтау – баршаға ортақ міндет.
Қазақ халқының рухани мұрасын сақтай отырып, діни сауаттылықты арттыру, адамгершілік құндылықтарды дәріптеу және жастарды саналы көзқарасқа тәрбиелеу – бүгінгі қоғамның маңызды міндеттерінің бірі.
Ұлттық дәстүр адамды өзінің тамырын тануға жетелесе, діни тәрбие рухани жауапкершілік пен ізгілікке мән беруге бағыттайды. Ең бастысы – қай жолды ұстансақ та, адамдық қасиетті жоғалтпау, өзгенің сеніміне құрметпен қарау және қоғамдағы бірлікті сақтау.
Өйткені ұлттың рухани байлығы тек салт-дәстүрді сақтаумен немесе діни ұстанымды ұстанумен ғана өлшенбейді. Ол – адамның бойындағы адалдық, ар-ұят, мейірім, жауапкершілік және өзара құрмет сияқты қасиеттердің жиынтығы.
Жұлдыз АСҚАРБЕКОВА
Панфилов ауданы бойынша өңірлік бөлімнің маман-теологы
