Бұл жайында айтпауға да болар еді!
Бәлки, бұл айтылмаған ән, жазылмаған жыр болмауы мүмкін. Бізге дейін талай мәрте мәселе мінберінде көтерілген де болар!
Дала данышпаны Бөкейхан баласы Әлихан: «Айыр сөзге айып жоқ, ақылға саңырау да айып», – депті. Даналығыңнан айналайын баба жұрт. Ахаң, ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынұлы: «Біздің заманымыз – өткен заманның баласы, келер заманның атасы» – деген ұлағат қалдырған. Сақадай сөзі мидың мың қатпарында сынаптай атойлап тұр.
Мұнымен не айтпақпыз? Даналық пен пәлсапаның көкесін әлемге танытқан жұрттың ұрпағы «бұрыс сөздің» соңында жүр. Қандай сөз дейсіз ғой? Әуелгісі, «Ішіме сыйған бала, сыртыма да сияды». Қазіргінің тәмсіліне айналған осы сөздің астарына кім үңіліпті? Тоғыз ай көтергенін дүниеге келген соң өмірбақи арқалап жүрген ешкімді көргеніміз жоқ. Бала тұлғаға айналған соң өз мақсатына, өз мүддесіне бағытталады. Өзі дүниеге ұрпақ әкеледі, сол ұрпақты жеткізуге ұмтылады. Соған қарамастан талай жұрт ішке сыйғанын сыртына да сыйдырмаққа жүр. Содан талай отбасының түтіні өшіп, шаңырағы шайқалуда. Ескерген кім бар?
«Сотталған тұлға». Жалпы, тұлға деген кім? Кез келген жан тұлға бола ала ма? Осыған мән бердік пе? «Тұлға – пайымдау, мораль, зерде, мендік сана секілді болмыстық қырларын, сондай-ақ, кісілік қабілеттер мен ерекшеліктерге ие жеке адамды сипаттайды», – дейді «Google» әжейдің анықтамалығы. Біздің пайымда «Тұлға» қоғамда өз орны бар, пайымы мен пікіріне маңайындағыларды иландыра алатын, сөзі мен ісі үйлескен, адамгершілік қасиеттері мол, айналасына мейіріммен қарайтын кісі. Ал, біршама қаламгер қолданып жүрген «сотталған тұлға» деген кім? Өзі қоғамдық құндылықты, яғни заңды бұзып, қамауға алынған кісіні тұлға дей алармыз ба? Бәлки, кез келген адам тұлға деген батыстың жаңсақ психологиясының соңынан еріп кетпедік пе? Кез келген адамды тұлға дей берсек, сол тұлғалықтың мәні қалмайды.
«Шын жүректен». Осы сөз күнделікті тұрмыста әке мен шешеден бетер болып кетті. Ілтипат білдірген де, алғыс айтқан да бұл сөзге сүрінбесе тұра алмайтындай. Кеңес дәуірінде орыстың «от чистого сердца» дегенінен тіке аударылып, қанға сіңген дерттейін індеттеп алды. Құдды той мен томалақта жиі қолданылатын «Торқалы той құтты болсындай» көп жұрт жат көрмейтіндей. Жүрек өзі біреу, оның шыны мен өтірігі болмайды. Осы сөздің орнына ізгі ілтипатпен, ізгі ниетпен дейтұғын болсақ жаңылмас едік-ау.
«Үлкен рахмет һәм зор рахмет». Бір сәт ойланыңызшы, рахметтің үлкен және кішісі болады ма? Алайда ризашылығын білдіруге тырысқандар зоры мен үлкенін қабаттастырып рахмет жаудырып жатады. Әсіресе, тілшілікті тіршілікке арқау еткендер. Теледидар қараған ағайын аңғарған болар, әлемдік додада топ жарған спортшыларға осындай рахметтің неше атасын жаудырады келіп.
«Қымсынбады». Жалпы қазақ тілінде «женский» және «мужской родтар» болмағанымен, ерлердің және әйелдердің қолданатын сөздері болады. Жуырда көгілдір экраннан «спортшымыз (еркек) жеңілісін қымсынбай қабылдады» дегенді естідік. Бір басылымнан «депутаттар мемлекет басшысының бастамасына қымсынбай үн қосуы керек» дегенді оқыдық. Еркек қымсынбайды. Оның орнына «қаймықпай» десе құп болар еді-ау.
Жалпы, қоғамда қолданыста жүрген «бұрыс сөздердің» біршамасын тіздік. Тіл тазалығы – тек осы салада еңбек еткен жанға ғана емес, өзін қазақ деп білетін, ұрпағының баба жұрт тілінде сөйлегенін қалайтын жан үшін де аса қажет. Сондықтан сүйексіз тіл мен отыз екі тіс арасынан шыққан әр сөз бен сөйлемнің мәніне қанықпай, жөнін білмей айту тілге жасалған қиянат екенін ескерсек!
Дастанбек САДЫҚ
