Тіл де өледі. Сөйлеушісі, қорғаушысы, жанашыры жоқ тілдің күні қараң. Өйткені тіл де тірі организм. Сөйлеушісі болса қуаттанады, қолданушысы болмаса жантәсілім.
Осы орайда филология ғылымының докторы Дандай Ысқақұлының сөзі ойымызға оралады. «Тіл – адамзат баласының қоғамдық-әлеуметтік дамуының бірден-бір көрсеткіші. Тіл – аса күрделі әлеуметтік құбылыс. Тіл адам мен сол адамдардың өзгелерге ұқсамайтын, өздерін бір-бірімен ұқсастырып, жақындық тобын құрайтын ұлттың негізгі ізгі қасиеттерінің бірі. Өзіндік тілі болмаса, онда ұлт та болмайды», – деген еді ғалым.
Ресми ақпараттарға көз жүгіртсек, қазақ тілін меңгерген респонденттердің көбі Атырау (78,8%), Маңғыстау (76,1%), Жамбыл (74,1%), Қызылорда (73,2%) облыстарының тұрғындары. Қазақ тілін тиісті деңгейде меңгермегендердің үлесі Солтүстік Қазақстан (8,2%), Қостанай (9,0%), Қарағанды (6,5%) облысының тұрғындарына тиесілі екен. Сөз желісін әріге жіберсек, елдегі заң шығарудың негізгі тілі де – орыс тілі. Атап айтқанда, ҚР Парламентінің VI және VII шақырылымында қабылданған 601 заңның тұпнұсқасы орыс тілінде әзірленіп, қазақ тіліне аударылған. Сондай-ақ, сот ісін жүргізуде орыс тілі басым тіл ретінде қолданылады. Деректерді толықтыра түссек, іскерлік ортада, халықаралық қатынастарда, қызмет көрсету салаларында және қоғамдық ортадағы қарым-қатынаста орыс тілінің үлесі басым. Еліміздегі сарапшылардың 61,7%-ы орыс тілін жетік меңгерген. Интернеттен ақпарат іздеу кезінде халықтың 65,7%-ы орыс тілін пайдаланады. Ал енді осыдан соң қазақ тілінің хәлі қай деңгейде екенін аңғару аса қиын емес.
Мұндай мәселеге не түрткі? Тарқатып көрелік, бастысы мемлекеттік тілімізді қоғам болып мойындамау. Мұндай мәселенің туындауына тағы екі жай себеп: қазақ тіліне деген қажеттіліктің төмендігі және тіл үйренуге деген түрткі һәм құлық жоқ. Енді қайтпек керек? Кез келген мәселенің шешімі болатыны секілді, бұл түйінді тарқатудың жолын топшылап көрелік.
Балабақша мен мектептегі бастауыш сыныптардағы оқушыларды қазақ тіліне жаппай баулу. Себебі, бала алғашқы білімді өзінің ана тілімен бастағаны жөн. Ана тілін танымай жатып, оның өзге тілді меңгеруі нағыз қиянат. Сонымен бірге көшедегі лэд экрандардан, автобустағы жарнамалық экрандардан ана тіліміздегі күнделікті қолданыстағы диалогтарды видео ретінде (ұзақтығы 1-1,5 минут) үнемі көрсетіп отырсақ, мемлекеттік тілімізді насихаттай отырып, оны меңгеруге тиімді әдіс ұсынған болар едік.
«Қазақ тілі – сан жағынан әлем тілдері ішінде жетпісінші орында, түркі тілдерінің арасында төртінші тұрған, ал тіл байлығы жағынан үшінші орынды алатын, түркілік болмысының сақталуы жағынан келгенде, ең бірінші тұрған тіл болса, оның осындай қасиеттерімен ұлы тілдердің қатарында жүруге тиіс бүгінгі тыныс-тіршілігі патша көңілді көншіте бермейді». Бұл да филология ғылымының докторы Дандай Ысқақұлының сөзі. Ұлттың жаны тіл деп білсек, тілді тірілту, оған қамқорлық көрсету әр қазақтың міндеті.
Фото: көрнекілікке алынды
Бектас Талдыбаев,
Абай атындағы №1 орта
мектеп-гимназиясы директорының
тәрбие ісі жөніндегі орынбасары
Талдықорған қаласы
