Қазақстанда тұратын этностардың бір бөлігін құрап отырған поляк ұлты өкілдерінің қазақ жеріне келіп қоныстану тарихы тереңде жатыр. Көптеген халықтардың қилы тағдыры мен жазылмас жарасын тарих беттерінен тапсақ болады. Ұсынылып отырған мақалада тоталитарлық әміршіл-әкімшіл жүйенің шырмауына ілігіп, XIX ғасырдың 20-жылдардың аяғынан бастап өз Отандарын тастап, жат жерге қоныстанған поляк ұлтының Қазақстанға депортациялануын қарастырамыз.
Депортацияның басталуының толық көрінісін көру үшін орыс-поляк қатынастарының тарихына терең үңілу керек. 1917 жылдың желтоқсанында Қазан төңкерісі аяқталғаннан кейін Халық Комиссарлар Кеңесі көптеген жылдар бойы Ресей империясының құрамында болған Польшаның тәуелсіздігін мойындады, бірақ КСРО-мен шекара туралы мәселе туындады. Польша өзінің Литва, Беларус, Украинамен бұрынғы достастығын қалпына келтіргісі келсе, Кеңестер Украина мен Белоруссияны өз иелігіне қосуды жоспарлады. Нәтижесінде, 1920 жылы Беларус пен Украина аумақтары екі ел арасында бөлініске түсті. Қол жеткізілген ымыраға қарамастан мемлекеттер арасында шиеленіс сақталып тұрды, бұл 1936 жылдың сәуірінде Кеңес одағының Польшамен шекаралас аудандарында тұратын поляктарды депортациялаудың алғашқы толқынына ұласты.
1936 жылғы 23 қаңтардағы №111-01 «Украина Кеңестік Социалистік Республикасынан Қазақ Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасына жер аудару» және 1936 жылы 28 көктемдегі №776-120 «Украина Кеңестік Социалистік Республикасынан Қазақ Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасының Қарағанды облысын экономикалық қамтамасыз ету» жөніндегі бұйрықтар негізінде поляктарды Қазақстанға депортациялау басталды.
Депортацияны екі кезеңге бөліп қарастырамыз:
1.1936-1937 жж. – шекаралық аймақтарда қоныстанған поляктар мен немістердің бірінші толқынының депортациялануы.
2. 1939-1941 жж. – соғыс жылдарындағы Батыс Украина мен Батыс Белоруссиядағы поляктардың екінші толқынының Қазақстанға күштеп жер аударылуы.
Бірінші кезеңде қуғын-сүргін саясаты КСРО-ның барлық аумақтарында тұрған поляктарға қатысты болды. Кеңестік азамат саналатын поляктар да жер аударылып жіберілген. Зерттеушілер көрсеткендей, КСРО-ның Польша еліне қатысты ұстанған саясаты конфронтациялық болған, бұл да жер аударудың басты себебі болды. Жер аударып жіберілгендердің бұл тобы «арнайы қоныс аударушылар» деп аталған болатын. Осы кезде жер аударып жіберілгендердің жалпы саны 50 мың адамнан асты. 1936 жылы маусым айында Кеңес әскерлері «поляк тыңшыларын» белсенді іздестіре бастады. 35 820 поляк жер аударылды, оның 23 234 жасөспірім балалар болды. 99% поляктар Қазақстанның солтүстік аймақтарына көшірілді. Оларға арнап 13 ауыл құрылды. 1936 жылы қыркүйек айында Украинадан көшірудің екінші кезеңі басталды. Бұл кезеңде 14 040 отбасы, 63 976 адам көшірілді.
Екінші кезең 1940 жылы бірнеше кезеңдермен жүзеге асырылды: 1940 жылы 10 ақпан, 13 сәуір және 29 маусым айларында және 1941 жылы мамыр-маусым айларында.
Депортацияланғандарға отбасы үшін бір тоннаға дейін мүлік алуға рұқсат етілді, қалғандары жергілікті билікке тапсырылды. Қоныс аудару орындарында көшкіндерге өтемақы берілуі керек деп ұйғарылды. Жергілікті билік оларға тұрғын үй мен жұмыс беруге міндетті болды, бірақ жергілікті жерлерде орталықтың бұл бұйрығы әрдайым орындала бермеді.
1938 жылы 28 сәуірде Польша мемлекетінің Қазақстандағы елшілігінің көмегімен 7500 поляк және немістер жер аударылды. Бір жылдан соң тағы да Польша жерінен біраз поляк азаматтары көшіріліп әкелінді. Сонымен қатар, қазақ жерінде 1954 жылы үлкен трагедияға айналған тың және тыңайған жерлерді игеру үдерісі кезінде де Белоруссия жерінен біршама поляктар Қазақстанға қайтадан қоныстандырылған еді.
Депортациялау алдында, 1940 жылғы 10 сәуірде КСРО ХКК қаулысына сәйкес 60 667 адамды Ақмола, Ақтөбе, Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Семей және Павлодар облыстарының жерлеріне шығару көзделді. Жергілікті өзін-өзі басқару ұжымшарларда (36 729 адам), ал қалғандары кеңшарларда (17 923) және жұмысшы кенттерде (8000) бөлінуге міндетті болды. Бұдан басқа, 2000-ға жуық поляк «Қазалтын» алтын өндіру өнеркәсібінде жұмыс істеу үшін Ақмола облысының Сталин, Степняков және Шортанды аудандарының арнайы кенттеріне жіберілді. Көп жағдайда келген поляктардың өмірі жергілікті халықтың оларды қалай қабылдайтындығымен анықталды. Жергілікті қазақтар поляктарға жылулықпен, қамқорлықпен және жанашырлықпен қарайтын. Поляк халықтарының жаңа өмір салтына бейімделуі де аса ауыр жағдайда өтті.
Жаппай депортациялау уақытында Қазақстан қоныс аударуға ұшыраған халықтардың тағдыр-тауқыметімен бөлісіп, қиыншылықтарды бірге бастан өткерді. Бүгінгі күнде Қазақстанда 130-дан аса ұлт пен ұлыс өмір сүріп жатыр. Бұл халық үшін біздің еліміз екінші Отанға айналып, Республика Туы астында ешбір әлеуметтік және рухани шектеулер мен қысымдарға ұшырамай өмір сүруге, еңбек етуге мүмкіндік алды. Депортация тарихы полиэтникалық қазақстандық қоғам қалыптасуының бастамасына айналды.
Айзада ӘБДІНАЗАР,
әл-Фараби атындағы ҚазҰУ тарих факультетінің магистранты
