Сері сөзі халқымыздың көшпелі мәдениетіндегі ең күрделі де кереқабыс, терең мағына жүктелген ұғымдардың бірі. Әдебиеттанушы Е. Ысмайылов оны арабтың «сейір» яғни «серуен, сайран салу» деген сөзінен туындаған деседі. Иә, шама келсе солай болар. Бірақ серілік құр серуеннен бөлек жалаң сән емес қой. Ел мен жердің, сөз бен өнердің шекпенін киіп, сол жауапкершілікті арқалаған ерекше сана иесінің сұлбасы. Сері серпілістің баламасы емес, сыр мен сымбаттың, сана мен парасаттың шыңы деп пайымдауға келетін сынды.
Сері болу сән қуып, сыланып жүргенмен бітпейді. Ол дәуірдің көкірегіне біткен бұлқыныс, заманның еңсесін көтеретін асқақ кейіпкер. Ақанды сері қылған оның әндері мен жырлары ғана емес, өмірінің жаралы, мұңлы трагедиясы, сергелдеңге толы шыншыл тағдыры. Балқадишаны іздеп, үмітін тұншықтырып, махаббаттан бақытсыздық тапқан жан өз заманын еңірей толғағаны үшін де сері бола алды. Қара өлеңге жанын байлап, қос ішекті домбыраға қайғысын үйіргені үшін де Ақан – сері. Әйтпесе, тұлпар баптап, сұлу сүйіп, сұңқар ұшыру қазақта көп болған. Бірақ бәрі бірдей сері атанбаған…
Ал Сәкенді (Сейфуллин) сері қылған оның сұлу сымбатынан бөлек, сұлу сөзге ғашық жан дүниесі. Сұлу сөйлеудің емес, сұлу өмір сүрудің үлгісін қалдырған тұлға. Қазіргі қоғам оны бүгінгі көзқараспен сан саққа жүгіртеді. Ал серілігі жайлы тіс жармайды…Бұл, әрине, өкінішті.
Сері деген еліне елең еткен, халқының қабағын сөзсіз таныған, өнердің өріне қыранша самғаған тұлға. Абайша айтқанда «ақырын жүріп, анық басатын», өзгеден гөрі өзін танитын, сөзден гөрі сырмен сөйлейтін жан. «Сегіз қырлы, бір сырлы» болуға тырыспай, жай ғана шын болуға ұмтылған ғана нағыз сері шығар.
Қазіргі таңда «сегіз қырлы» деген сөздің өзі арзан естілетін болып жүр. Себебі сөздің қадірі кетті, артық сөйлегеннің аты озған заман туды. Мөңке би айтқандай «сөздің маңызы кетіп самалы қалған» уақыт. Сондықтан аталарымыз серілікті сөздің шешендігінен ғана емес, ойдың салмағынан іздеген.
Сері сән қуушы десек қателесеміз, ол салауатты болмыс. Махаббатты сұлудың қойнынан емес, жүректің тереңінен іздейтін жан. Құсбегілік пен атбегілік оның бір ғана қыры. Ал шын мәнінде ұлттың ұлы мұратын арқалаған, өнер мен өмірдің қос шылбырын тең ұстаған сана иесі.
Алаштың асыл перзенті Ақселеу Сейдімбек серілік хақында: «Бұл заманда сері боламын дегенмен, ешкім бола алмайды. Сал-серілік – қоғамдағы әлеуметтік тип. Ол заман өтіп кеткен. Қазір сері боламын десең, мазаққа айналасың» – дегені бар. Рас. Қазіргі күнде сері болудың өзі әуелі күлкіге, сосын күмәнға айналған.
Ақселеудің өзі: «Мен жасаған шақша, білезік, домбыра – менің өскен ортамның қажеттілігі болды. Ал бүгінгі жасап жүргенім солардан қалған жұқана ғой» дейді. Ол серілікке ұмтылмай, тіршілігінің тынысынан туындаған табиғи қалыпты ғана ұстанды. Соның өзі бүгінгі жұртқа серілік болып көрінді. Өйткені, қазіргі адам қолдан жасаған зергерлік hәм қолөнерге құмар.
Қазір «серімін» деген көп, бірақ шын сері жоқ. Себебі серілік – қоғамда тіршілік кешетін адамның ғана емес, ұлттың тұтас болмысына қатысты ұғым еді. Көшпелі кеңістіктің сәні, дала философиясының бір бейнесі болған серілікке жүйрік атпен қоса жүйрік ойды да танитын көз, қос ішекпен бірге қос ғаламды да шертетін сыр керек еді.
Солардың бәрі кеткен. Қазір жүйріктен жабы көп. Қыран құсынан гөрі торға түскен тұлып көп. Тәрбиелі қыз сиреп, сән қуған сұлба көбейген. Сол сияқты сері – көңілдің кеңістігі еді. Жақсы сөздің жалқы иесі, ұлы өнердің үнсіз ұстазы еді. Ол тек өткен дәуірдің көркем көлеңкесінде қалды. Енді оны тірілту қиын-ау. Тек естелік қыла аламыз. Еліктемеу керек. Өйткені шын серілік еліктеу емес, елге еру еді. Қабдештің (Жұмаділов) «Соңғы көшіндей» көшіп кеткен.
Ағылшындар айтады: «And a brand mark instead of beaty» деп. «Сұлулық орнын құндылықтың таңбасы басады» дегені ғой. Ал серіліктің орнын не басады екен?.. Оны уақыт көрсетер…
Санжар СҰЛТАНҒАЗЫ
