Бұл поэма – ақынның ең шырайлы шығармаларының бірі. Ілиястың толысып, кемеліне келген шағында жазған дүниесі. Ақынды заманның әділетсіздігіне төзе алмай, соңында дәрменсіз қалған Ақан серінің сұрапыл өмірі қызықтыра түседі. «Тұсымда сері болсын, пері болсын, ұнайды өмірімен Ақан маған» деп Ақанға деген ілтипатын ашық айтады.
Ақан ХХ ғасырдың бас кезіңде дүние салған. Ол Құлагердей жүйрік, тұла бойын өнер кернеген, арманда кеткен адам. Ақанның жан серігі әрі қуанышы болған, Ілиястың өз сөзімен айтқанда:
Жары да, жолдасы да, тек біреу-ақ,
Онысы астындағы жалғаз аты.
Тұлпардың трагедиясымен Ақан өмірін тұжырымдауға болады. Өйткені жалғыз қалған жан серігі Құлагер өлгеннен кейін серінің өмірі де суала бастайды, өмірдің барлық құбылысынан жеріген ол өмір азабын тарта жүріп дүниеден озады.
Ілияс бұл поэмасында Ақан бойынан замана, өмір туралы көкірегі қарс айырылып, аһ ұрып зарланып, жалғыздықтың тақсіретін тартып, өткен ақындар – Лермонтов, Пушкинмен де арасы ұқсас, бір жақындық табады. Ақан серінің де, Лермонтов пен Пушкиннің де өз ортасында көңілі толмаған жандар екендігіне назар аударады. Серінің басынан өткен оқиғалары сол кездегі заман сырларын ашып берерліктей шығармаға дайын сюжет сияқты еді. Өйткені серінің өмірі сол заманның қыртысы көп күңгірт жағын анық байқататын, оның таргедиясы тар заманда жапа шеккен халық трагедиясы.
Поэма тұңғыш рет 1936 жылы «Социалистік Қазақстан» газетінің бірнеше санында жарық көрген. Аласапыран заманның құрбаны болған ақынымыздың «Құлагері» жарияланған «Социалистік Қазақстан» газетін марқұм Сапарғали Бегалин қиын-қыстау кезеңде 20 жыл бойы жастығының ішінде жасырып келіпті. Сол сақталған алтын қазына музей қорындағы құнды экспонаттың бірі. Поэма ақын ақталғаннан кейін, 1957 жылы «Жұлдыз» журналының бірнеше санына жарияланып, шығармалар жинағына еніп келеді.
Музейімізде І. Жансүгіровтің 1936 жылы жазылған «Құлагер» поэмасына арналып, 2011 жылы жасалған «Құлагердің опат болуы» атты диорамасы қойылған. Авторы, жергілікті суретші – Ерғали Абдрасилов. Бұдан бөлек, 2016 жылы германиялық аудармашы Герт Хайденрайх поэманы неміс тіліне аударып, «Ал енді ақиқатын айтсам, мен «Құлагерді» қазақтардан қатты қызғандым. Өйткені, ол Шекспир шедеврлері деңгейінде шебер жазылған дүние» деп жоғары бағасын берген. Сонымен қатар, музей қорында «Құлагер» поэмасының ағылшын, орыс тіліне аударылған нұсқалары да бар. Тағы бір жағымды жаңалық, Германияның «Büchergilde» баспасынан шыққан «Das Lied von Kulager» поэмасын жексенбі сайын автор тыңдарманның құлақ құрышын қандырғандай қоңыр дауысымен «Бавария» радиосынан оқиды екен. Бұл дегеніміз, әлем «Құлагерді» танып жатыр деуге толық негіз болады.
«Құлагер» поэмасы – қазақтың дарынды әншісі Ақан сері өмірінің трагедиялық тұсын шынайы суреттеу арқылы сол кезеңдегі замана шындығын, рухани дағдарысқа ұшыраған адамдар бейнесін толық аша білген ауқымды туынды. Осындай шығарманың туындауына себепкер болған поэзия Құлагері ақын Ілияс Жансүгіровті халық ешқашан да ұмытпақ емес.
Аида ҚҰНАНБАЙҚЫЗЫ
