2024 жылғы ҚР Оқу-ағарту министрлігінің деректеріне сәйкес, елімізде 7 187 ауылдық мектеп жұмыс істейді, бұл барлық мектептердің 68 пайызын құрайды. Бұл білім ошақтарында 1,4 миллионнан астам оқушы оқиды. Соңғы бес жылда ауылдық мектептердегі оқушылар саны 8 пайызға артқан, ал кейбір өңірлерде бұл өсім 12 пайызға жеткен. Бұл ауылдық аймақтарда халық санының біртіндеп көбейіп, жастардың тұрақтауының көрсеткіші болып отыр.
Алайда, сарапшылар деректері қала мен ауыл арасындағы білім сапасында әлі де айырмашылық бар екенін көрсетеді. 2024 жылғы ұлттық білім сапасын бағалау нәтижелері бойынша, ауыл оқушыларының орташа балы қалалық оқушылардан шамамен 7–9 пайызға төмен. Бұл айырмашылық көбіне инфрақұрылым, интернет жылдамдығы және педагог кадрлардың біліктілік деңгейіне байланысты қалыптасады.
Интернетке қолжетімділік мәселесі әлі күнге дейін өзекті. 2025 жылдың басында ауылдық мектептердің 92 пайызы интернетке қосылғанымен, олардың тек 64 пайызында жоғары жылдамдықты байланыс бар. Бұл онлайн сабақтар мен заманауи цифрлық платформаларды толық пайдалануға кедергі келтіреді. Мемлекет 2027 жылға дейін барлық ауыл мектептерін жоғары жылдамдықты интернетпен қамтамасыз етуді мақсат етіп отыр.
Мұғалім тапшылығы да маңызды мәселе болып отыр. 2024 жылы ауылдық аймақтарда шамамен 4 500 педагог тапшылығы тіркелген, оның ішінде математика, физика, ағылшын тілі және информатика пәндерінен мамандар аса қажет. Бұл жағдайды шешу үшін 2025 жылдан бастап «Дипломмен – ауылға» бағдарламасы аясында көтерме жәрдемақы мөлшері 2,5 миллион теңгеге дейін ұлғаяды, сондай-ақ ауыл мұғалімдерінің жалақысы қаладағы әріптестерінен кем дегенде 25 пайызға жоғары болуы жоспарлануда. Мұндай қадам жас мамандарды ауылға тартуға және оларды ұзақ мерзімге ұстап қалуға мүмкіндік береді.
Инфрақұрылымдық даму бағытында да нақты көрсеткіштер бар. «Жайлы мектеп» ұлттық жобасы шеңберінде 2025–2030 жылдары республикада 1 000 жаңа ауыл мектебін салу көзделіп отыр. 2024 жылдың қорытындысы бойынша 126 жаңа мектеп қолданысқа беріліп, олардың 80 пайызы ауылдық жерде орналасқан. Сонымен қатар, 350 ескі мектеп күрделі жөндеуден өтті. Бұл білім беру мекемелерінің материалдық-техникалық базасын жақсартуға, оқушыларға қолайлы оқу жағдайын жасауға мүмкіндік береді.
Спорт және мәдени инфрақұрылым да назардан тыс қалмайды. 2024 жылы 250 ауылдық мектепте жаңа спорт залдар салынып, 180 кітапхана жаңартылды. Бұл тек білім сапасын ғана емес, оқушылардың бос уақытын тиімді ұйымдастыруға да оң әсерін тигізді. Мысалы, Алматы облысындағы бір ауыл мектебінде жаңа спорт кешенінің ашылуынан кейін оқушылардың спорт секцияларына қатысуы 38 пайыздан 62 пайызға өсті.
Алдағы бес жылда ауылдық мектептердің білім сапасын арттыру жұмыстары бірнеше негізгі бағыт бойынша жалғасады. Бірінші кезекте, цифрлық білім беру платформаларын ауыл жағдайына бейімдеу жоспарланып отыр. 2030 жылға дейін барлық ауыл мектептерінде жоғары жылдамдықты интернет пен заманауи компьютерлік сыныптар болады. Бұл ауылдық оқушылардың қаладағы және тіпті халықаралық деңгейдегі білім беру ресурстарына тең қол жеткізуін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, қашықтан оқыту мүмкіндіктері дамып, ауыл мұғалімдері үшін онлайн біліктілік арттыру курстарының саны жыл сайын 20 пайызға өседі.
Келесі маңызды қадам – мұғалімдерді тарту және ұстап қалу саясатын күшейту. «Дипломмен – ауылға» бағдарламасы аясында жас мамандарға берілетін қаржылай қолдау көлемі кезең-кезеңімен артады. Бұған қоса, ауыл мұғалімдері үшін арнайы кәсіби даму орталықтары ашылып, олар үздіксіз оқыту және тәжірибе алмасу алаңына айналады. Мұндай орталықтар педагогтардың кәсіби дағдыларын жетілдіріп қана қоймай, олардың ауылда ұзақ уақыт тұрақтауына септігін тигізеді.
Инфрақұрылымды жаңарту бойынша да нақты жоспарлар бар. 2025–2030 жылдары «Жайлы мектеп» жобасы аясында салынатын білім ошақтарының барлығы спорт залдарымен, зертханалық кабинеттермен, кітапханалармен және шығармашылық студиялармен жабдықталады. Әр мектепте кемінде бір STEM-зертхана болуы міндетті талап ретінде енгізіледі, бұл балалардың техникалық және инженерлік бағытқа қызығушылығын арттырады.
Білім сапасын арттыруда оқу бағдарламасының мазмұнын жаңарту да маңызды рөл атқарады. Ауылдық мектептер үшін жаңа модель енгізіледі, онда оқушылар тек академиялық білім ғана емес, ауыл шаруашылығы, экология, кәсіпкерлік сияқты өмірлік маңызды дағдыларды меңгереді. Бұл балалардың болашақта ауылда да табысты өмір сүруіне мүмкіндік береді. Мысалы, агротехнология, фермерлік бизнес жүргізу, жергілікті туризмді дамыту секілді бағыттар арнайы пәндер ретінде оқытылуы мүмкін.
Бұдан бөлек, қоғамдық және жеке сектордың серіктестігін арттыру арқылы ауылдық білім беру жүйесіне қосымша қаржы тарту көзделіп отыр. Жеке компаниялар демеушілік арқылы мектептерге жабдықтар сатып алып, оқушыларға стипендия бөле алады. Мұндай тәжірибе қазірдің өзінде кейбір облыстарда іске асуда: 2024 жылы Қостанай облысындағы бір ауыл мектебі жеке компанияның қолдауымен толық IT-зертхана ашып, сол жылдың өзінде оқушылары республикалық робототехника чемпионатында жүлделі орын алды.
Болашақта ауылдық білім беру сапасын арттырудың тағы бір маңызды тетігі – халықаралық ынтымақтастық. Қазақстан бірқатар шетелдік білім беру ұйымдарымен келісімге келіп, ауыл мұғалімдері мен оқушыларына алмасу бағдарламаларын ұсынуды жоспарлап отыр. Бұл балаларға шетел тәжірибесін көруге, жаңа мәдениет пен әдістемелермен танысуға мүмкіндік береді.
2030 жылға қарай қала мен ауыл арасындағы білім сапасы айырмасын ең аз дегенде 50 пайызға қысқарту көзделуде. Бұл көрсеткішке қол жеткізу үшін мемлекет кешенді шараларды тұрақты түрде жалғастыруға ниетті. Білім – тек жеке тұлғаның ғана емес, бүкіл елдің болашағы, сондықтан ауылдық мектептерге инвестиция — мемлекеттің ұзақ мерзімді дамуына салынған ең маңызды капитал болып қала береді.
Дамыған елдердің тәжірибесі ауылдық мектептерді дамытуда нақты жол көрсетеді. Мысалы, Финляндияда қала мен ауыл мектебі арасындағы білім сапасының айырмашылығы жоққа тән. Бұл ең алдымен барлық білім беру мекемелерінің бірдей материалдық-техникалық базамен қамтылуынан және мұғалімдердің бірыңғай біліктілік стандартынан туындайды. Фин мектептерінде оқушы саны әдетте 20-дан аспайды, ал ауылдық аймақтарда бұл көрсеткіш 10–15 оқушыны ғана құрайды. Бұл әр балаға жеке көңіл бөлуге мүмкіндік береді. Қазақстан да алдағы жылдары шағын жинақты мектептерде мультимедиа жабдықтарын көбейту арқылы осындай әдіске жақындай алады.
Жаңа Зеландия тәжірибесі де қызықты. Елдің ауылдық аймақтарында интернет инфрақұрылымы толық дамыған және барлық мектептерде онлайн білім беру платформалары қолданылады. Сонымен қатар, мұғалімдерге үйден онлайн сабақ беру мүмкіндігі беріледі, бұл кадр тапшылығын айтарлықтай азайтқан. Қазақстанда да 2025 жылдан бастап «Виртуалды сабақ» жүйесі енгізілмек, ол ауыл мектептеріндегі пән мұғалімдерінің жетіспеушілігін қашықтан оқыту арқылы шешуге мүмкіндік береді.
Жапониядағы ауыл мектептері жергілікті ерекшеліктерді ескеріп, оқу бағдарламасына ауыл шаруашылығы, экология және дәстүрлі қолөнерді енгізеді. Мысалы, Хоккайдо аймағындағы ауыл мектептерінде оқушылар күріш егу, мал өсіру, экотуризм жобаларын ұйымдастыру секілді тәжірибелік сабақтарға қатысады. Бұл тәсіл жастардың туған жеріне деген қызығушылығын арттырып, ауылдан жаппай көшу деңгейін төмендеткен. Қазақстанда да осындай интеграциялық пәндер енгізу жоспарлануда, әсіресе аграрлық аймақтарда.
Канадада ауыл мектептерінің дамуына жергілікті қауымдастықтар белсенді қатысады. Ата-аналар мен жергілікті кәсіпкерлер мектептің қажеттіліктерін бірлесіп шешеді: жаңа кітапхана ашу, спорт алаңын жабдықтау немесе өнер студиясын құру сияқты жобаларға қаржы бөледі. Қазақстанда да қоғамдық кеңестер мен демеушілердің рөлін арттыру арқылы ауылдық білім беру жүйесін нығайтуға болады.
Норвегия тәжірибесі ауыл мектептерін оқушылар үшін тек білім алу орны ғана емес, мәдени және әлеуметтік орталыққа айналдыруға бағытталған. Мұнда мектептерде кітапханадан бөлек, коворкинг аймақтары, шығармашылық студиялар, спорт кешендері орналасқан. Ауыл тұрғындары да бұл нысандарды пайдалана алады, бұл өз кезегінде білім беру мекемесінің маңызын арттырады. Қазақстанда да 2027 жылға қарай «Ашық мектеп» тұжырымдамасын енгізу жоспарланып отыр, ол ауыл мектебін көпфункциялы орталыққа айналдыруды көздейді.
Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, ауылдық білім беруді дамыту үшін үш негізгі фактор маңызды: инфрақұрылымның біркелкілігі, мұғалімдердің үздіксіз кәсіби дамуы және жергілікті қауымдастықтың белсенді қатысуы. Қазақстан осы бағыттарда жүйелі жұмыс жүргізіп келеді. 2024–2025 жылдары «Жайлы мектеп», «Дипломмен – ауылға» және «Цифрлық ауыл» жобаларының үйлесімді іске асуы ауыл мен қала арасындағы білім сапасының алшақтығын азайтуға ықпал етеді.
2030 жылға қарай елдегі әрбір ауыл мектебінің заманауи техникалық базасы болуы, жоғары жылдамдықты интернетке қосылуы және жоғары білікті мұғалімдермен қамтамасыз етілуі — басты мақсаттардың бірі. Бұл тек білім беру саласын ғана емес, елдің әлеуметтік-экономикалық дамуын да жеделдетеді. Өйткені білімді, білікті жас ұрпақ — ауылдың да, мемлекеттің де болашағы.
«Жетісу-Ақпарат»
