Абайдан қалған асыл сөз

Әуелде азан айтып қойған есімін еске сала сөйлесем, Ибраһим дана: «…кімде-кім ішінен керекті сөз тапса, жазып алсын, я оқысын, керегі жоқ десе, өз сөзім өзімдікі» деп ұрпағына аманат еткен сөз мұрасын ат мініп, атақ алып, шапан кию үшін жазбағаны бесенеден белгілі. Қалдырған қазынасы қазақтай ұлтының, қалың елі, қайран жұртының өзге елмен терезесі тең, білімімен биік, ғылымымен озық болса деген аңсар көңілінің сөзі еді.

Қабылиса бабамның:

Көкірегіне құдай құйғаннан!», – дегеніне сүйенсек, Зере әжесінің тәлім-тәрбиесін алып, зерделі сөздің зергеріне айналған зерек ұл Абай көкірегіне Құдай ерекше нұрын құйған перзент-ау! Қара өлеңінің қадірі бөлек, қара сөздерінің құны ерек. Толық адам болудың жолын соқырға таяқ ұстатқандай қылып көрсетіп кеткен Хакім өзі жайлы: «Мұны жазған кісінің, атын білме сөзін біл», – деп еді. Ащы да болса ақиқат, дала ойшылының  сөзін аса білмесек те, атымен мақтанып жүрген жұрт екеніміз де рас.

Өз қазағы түгілі адамзатқа ақыл айтуға хақысы бар Абай атам аспаннан екі аяғымен салбырап түскен жоқ. Тіпті, жоқшылықтың емес, тоқшылықтың ортасында өтті балалық шағы. «Қансонарда бүркітші шығады аңға» деп саят құрып, «Шоқпардай кекілі бар қамыс құлақ» жүйрікті таңдап мініп,  «Апыр-ай қайда сол жылдар, махаббат қызық мол жылдар», деп егде тартқан уағында өзі аңсағандай жас дәуренінде серілік те жасады. Тоғжанға ессіз ғашық болып, «Әй, керім-ай» деп Шүкімәнді Айгерімге айналдырып, махаббаттың буына мас болды.

Көз жұмулы, көңіл мас», – деп жан ынтықтығы мен тән құмарлығын жасырмай айтты. Яғни, бүгінгі таңда Ұлы Даланың дара ділмарына айналған Ибрахим Құнанбайұлы да жастыққа тән сән салтанатпен өмір сүріп, Ақан сері айтқандай: «Дарияның жарға соққан толқынындай, көз салған көрінгенге көңіл арсыздың» де жетегіне ерген кездері болды. Бірақ қазақтың қара өлеңіндегідей «Желбір жекен, желіп жүрген жайлауда біз бір бөкен» деп маңдайына берілген 59 жылында мынау жарық дүниенің жамалынан желіп өтіп кеткен жоқ. «Сөз түзелді, тыңдаушы, сен де түзел» деп өзінің де, сөзінің де түзелгенін меңзеп, ақылдың ауылынан ат шалдырды.

Рас сөз ешуақытта жалған болмас», – деп әуелі өзін жаратқан Құдай тағаланы танып,

Сен де сүй ол Алланы жаннан тәтті», – деп жоғарыда айтылған нәпсі қалауындағы махаббаттың баянсыздығын меңзеп, ең ұлы махаббаттың Алланы сүюден басталатынын, ол үшін керегі

Өзгесі Хаққа қол емес» екенін санасына түскен имани сәуле арқылы түсінді һәм бізге түсіндіріп кетті. Құдай тағала Абайға әуелі Құнанбайдай қатал әкенің перзенті болуды нәсіп етті. Ұлжандай ананың мейіріміне бөленіп, Зередей ақылман әженің ыстық құшағында өсуді жазды. Кейде дәл осындай баршылықта өскен баланың «Жақсыдан жаман туады, бірауыз сөзге алғысыз» болып жататыны бар. Абай «тектіден тектінің туатынын, тектіліктің тұқым қуатынын» дәлелдеген перзент. «Бала бер, бала берсең – сана бер» деген қазақы тәмсілге сүйенсек, дала данышпаны саналы ұрпақтың қатарында болып тұр ғой. «Құнанбайды дәретсіз емізбеген» деген сөз бар. Дәл осылай болды ма, болмады ма? Ол жағы бізге беймәлім, Зере ананың қасында құман ұстап тұрған ешкім жоқ. Бірақ, Абайдың әжесі Зеренің ел анасына айналғаны ақиқат. Қиссада айтылғандай Бәйдібек баба білегінен тартып құдықтан шығарғаны үшін он екіде бір гүлі ашылмаған жас бола тұра тағдырын сол ер азаматтың қолына ұстатып, рулы елдің анасына айналған Домалақ ана Нұрила мен Мұхаммед-Ханафия деп ат қойып, «Шоқан» деп еркелетіп, орда бұзар отызға толмай-ақ перзентін парасат биігіне шығарған Айғаным аналарымыз сияқты, Ибрахим пайғамбардың атын қойып, ауыр болмасын деген пейілмен «Абайым» деп адамзатқа ақыл айта алар ұл тәрбиелеген Зере анамыз да тегін адам емес. Ендеше Зеренің құрсағында жаралған Құнанбайдың қанынан тараған Абайдың да зерделі ұл болуы заңдылық.

Кетігін тап та бар қалан», – деп басталатын өлең жолдарын бастауыш сыныпта тақпақ деп жаттап, тақылдап айтып «бестік» баға алған баланың бірімін. Қазір де дәл осы төрт жолды тілі былдырлай бастаған балабақшадағы немесе мектептің төменгі сыныбындағы оқушылар жаттайтын тақпақ деп қарайтынымыз шындық. Ал Абай қазынасы­на тереңірек зер салсаңыз бұл ­балақайлар тіл сындыратын тақ­пақ емес, «болдым, толдым» деген адамның бір сәт ойланып, есеп берер мазмұны терең, мағы­насы зор, тағылымды ой еке­ніне көзіңіз жетеді. Жақында ға­на ердің жасы елуге толдым. Мәртебелеп айтсам «ел ағасы» болдым. Менен 130 жас үлкен Абай атамның асыл мұрасына айналып соқтым да, ойланып қалдым. Анау 45 қара сөзі мен 200-ден аса өлеңі емес, осы бір ғана шумақ санама соншама салмақ салды. Ойлап отырсам жас болып, жастыққа мас болып, әрнеге әсемпаз көңілмен басымды жарға да, тасқа да соғып, өнерпаздықпен арқаланған осы екен деп ең қымбат уақытымның көп мөлшерін жоғалтып алыппын. Бірақ балағымнан батпаққа батқан сол жолмен жүре бермей, Абай жаққан бір сәуленің жарығына қарай ұмтылғаныма шүкірлік қылып, өзімді өзім жұбатқансып қойдым. Тағы да Абай атамша «ойға түсіп, толғанып, өз мінімді қолға алған» тұста осынау адамзат қоғамында деп артық кетпей-ақ қояйын, қазақия ұлысында өз орнын тапқан кірпіш бола алдым ба, жоқ па деп тағы таразылап көрдім. Айналамдағы жұрттың қолдау-қолпашына қарасам иі қанған қатқан кірпіш болған сияқтымын. Ал Абай дана ұсынған ақыл-таразыға салып:

Инедейін таза емес» болып шықты. «Бұлай болмағыма кім кінәлі?!» деп жазықтыны сырттан іздей бастаған «арсыз көңіліме» тағы да хакім атам тоқтау салды.

Тәңірім салған наз емес» екен! Оқу мен тоқудың екі бөлек дүние екенін, оқыған мен тоқыған адамның арасы жер мен көктей айырмасы барын енді түсінгендеймін. Бұл түсінгенімнен қандай пайда болары тағы да бұлыңғыр. Жасымда ғылым бар деп ескермеген соң, «қолымды мезгілінен кеш сермедім-ау» деп қоям!

Ғылым – демекші, тағы сол балабақша мен мектеп қабырғасында тақпақ деп тақылдап айтып жүрген өлеңіне зер салайықшы. «Ғылым таппай мақтанба» деп басталады. Мұны да сол баланың тіл сындырғыш құралы ретінде қарайтынымыз өкінішті. Әйтпесе, өлеңнің әр жолына амал жасап, қарекет етер болсақ, ғылымға ден қоятын-ақ едік. Осы өлеңінде ғой «бес асыл іс пен бес дұшпанды» саралап беретіні. Сол жердегі бес дұшпанның бірі – МАҚТАНШАҚ! 59 жыл ғана ғұмыр кешкен ақылдың кені бұл өлеңді сол 40 пен 50-дің ортасында-ақ жазды-ау. Содан бері өзгермеген не қылған жұрт екенімізді… Бірінші жолында-ақ – «ҒЫЛЫМ ТАППАЙ МАҚТАНБА» деп тұр ғой. Ал біз қазір нені мақтан қылып, немізбен мақтанып жүрміз, ойланып көріңізші?! Ғылым табу қайдааа?! Той тойлаудан қолымыз тимей жүр. Барымызды тойға шашқан болып көрініп, шашылып қалғанымызды байқамай қаламыз. «Қымбатшылық бір бүйірден, жоқшылық бір бүйірден қысып жатыр, әлеуметтің жағдайы қиындап барады» деп әлеуметтік желіде айғайлағанымызбен былайғы өмірде той тойлағанымызды қоятын түріміз жоқ. Бірінен бірі өткен мейрамханалар салғанымызды мақтан тұтамыз. Сол мейрамхананың ең әдемісінде той жасағанымызға мақтанамыз. «Қуанышты бөліссең көбейедімен» өзімізді өзіміз алдаусыратамыз. Қуанышты бөлісудің басты өлшемі – «Көрпеңе қарай көсіл»! Ал біздікі бос мақтан, құры бәсеке. Анадан озу, мынадан қалмау! Несиені алып, қалтаны қағып өзгенің қоржынын толтырғанымызға есеп берер тұста өзгеге білдірмесек те, өзегімізді өрт қарып, іштей өкінетін тұсымыз аз емес. Қазақтың тойының Абай айтқан «ғылымға не қатысы бар» дерсіз. Дәл осы көріністі естіген құлақ, көрген көзімізде жазық жоқ. Біреудің қазанына көз сатып, қалтасына қол салып қайтем, тек Абай данышпан айтқандай ғылымға көңіл бөлуден гөрі, той тойлағанымызға, ойсыз ойнағанымызға қашанғы мәз болып жүре берер екенбіз?! «Кез келген нәрсе шегінен асса боғы шығады» дегенді де айтқан осы Құнанбайдың ұлы. Біз сол шегінен асырып жіберіп қор болып жүрміз-ау!

Ғылымға көңіл бөлсеңіз», деген ақылын тыңдасақ, ғылымның кілтін тауып, ұлттың атын шығаратын ұрпақ өсіруге жарысатын-ақ едік!

Әсілі, ақылы да­­рия, тер­ең көл, тектіден ту­ған кемеңгер қария Абайды тың­­­дасақ, алар асуы­­мыз, шығар биігіміз көп болатын-ақ еді! Амал қанша?! Ділмар бабамның тілін алғанда Айды аспанға шығармасақ та, азуын Айға білеген алып елдермен тең дәрежеде иық тіресе тұратын-ақ едік. Кез келген ұлттың шартарапқа шашқан білімімен, ғаламды таңғалдыра ашқан ғылымымен ғана озатынын ақылман атам әлдеқашан айтып қойған. «Тегінде, адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озбақ. Онан басқа нәрсеменен оздым ғой демектің бәрі де – ақымақтық». Қу шөппен ауыз сүрткендей болмайын, білім іздеп, ғылым қуып, шекара асып, шетелдерде озық ойымен топ жарып жүрген жастарымыз жоқ емес. Бірақ бұл жетістіктермен ұлт ретінде біз тоқмейілси алмаймыз. Ғаламдық ғылымды теңіз десек, соған тамған тамшыдай болса да үлес қоса алсақ, ақылды жұртқа айналудың жолына түскеніміз. Ол үшін әрине, дана Абайдың айтқанына көніп, ақылына жүгініп, қарекет қылмақ керек. Дала данышпаны не дейді?

Болмасаң да ұқсап бақ,
Бір ғалымды көрсеңіз.
Ондай болмақ қайда деп,
Айтпа ғылым сүйсеңіз, – дейді. Ендеше сөйткеніміз жөн шығар! Жалғанның қызыл-жасылына алданып қалмай, «Дүние де өзі, мал да өзі» болатын ғылымға көңіл бөліп, Ибраһим хакімнің ұлылығына иланып, амал жасалы, ағайын!

Жұматай ОСПАНҰЛЫ