Соңғы жылдары Қазақстан қоғамында ең жиі айтылатын және ең ауыр әлеуметтік құбылыстардың бірі – буллинг пен кибербуллинг тақырыбы. Бұл мәселе тек жасөспірімдер мен студенттерге ғана емес, ересек адамдардың да психологиялық саулығына әсер етіп отыр. Әсіресе әлеуметтік желілердің күшеюі, интернеттің қолжетімділігі және жастар арасындағы онлайн белсенділіктің артуы бұл проблеманы жаңа деңгейге шығарды. Бұрын тек мектептің ішінде болатын қорлау, мазақ ету мен қысым қазір телефон экранынан орын алды.
Буллинг – адамға жүйелі түрде жасалатын психологиялық немесе физикалық қысым. Ол көп жағдайда өзге біреуді төмендету арқылы өзін биік сезінуге тырысатын адамның әрекеті ретінде көрінеді. Ал кибербуллинг – сол қысымның интернет арқылы жасалатын түрі. Бұл кезде адамды мазақтап, қорлап, жалған ақпарат тарату, жеке өміріне қатысты материалдарды жариялау, түрлі бейне мен фотоларды рұқсатсыз таратуды айтуға болады. Кибербуллингтің ерекшелігі – оның кең аудиториясы мен жылдам таралуында. Бір ғана пост немесе видео бірнеше сағат ішінде мыңдаған адамға жетуі мүмкін.
Қазақстанда бұл тақырып бұрын жабық күйде болған. Мектеп ішінде болған оқиғалар сирек жарияланып, көбіне “балалар арасындағы ұсақ дау” ретінде қарастырылып келді. Бірақ соңғы жылдары БАҚ пен әлеуметтік желілерде буллингке қатысты жағдайлар жиі жарияланып, қоғам назарын аудартты. Кей оқиғалар, өкінішке қарай, өз-өзіне қол жұмсаумен аяқталды. Бұл – жай ғана “әзіл” емес, адамның өмірін өзгертетін, тіпті қирататын құбылыс екенін көрсетті.
Мектептерде буллинг көбіне топтық сипатта өтеді. Бірнеше оқушы бір адамды жүйелі түрде мазақтап, сыртқа шығарып, әдейі ұжымнан оқшаулайды. Мұндай қысымға ұшыраған балада қорқыныш, ұйқысыздық, сабаққа барудан бас тарту, тіпті өз өмірін бағаламау сезімі пайда болады. Психологтардың айтуынша, бала өзіне қарсы бағытталған агрессияны ұзақ уақыт бойы басынан өткерсе, ол өмір бойы өзіне сенімсіз болып, адамдармен байланыстан қашады. Кейде осындай құрбан болған бала кейін агрессорға айналып, сол мінезді өзгелерге қайталайды.
Университеттерде де бұл құбылыс сирек емес. Мұнда буллинг көбіне әлеуметтік мәртебеге, киім стиліне, көзқарасқа немесе жетістік деңгейіне байланысты туындайды. Кейбір студенттер өз тобындағы өзгеше адамды “ерекше”, “бөлек” деп қабылдап, әдейі мазақ етіп, жабық чаттарда күлкіге айналдырады. Мұндай жағдайда студент өзін қоғамнан тыс сезінеді. Кейде университет деңгейінде де мұғалім мен студент арасындағы қатынаста психологиялық қысым элементтері байқалады: мысалы, әділетсіз бағалау, көпшілік алдында кемсіту, ескерту айту тәсілі.
Бүгінгі жастардың өмірі интернетпен тығыз байланысты. Көпшілігі TikTok, Instagram, Telegram сияқты платформаларда белсенді. Бір жағынан, бұл олардың өзін-өзі танытуына мүмкіндік берсе, екінші жағынан, кибербуллингтің алаңына айналып отыр. Әсіресе қыз балаларға қарсы “шейминг”, “бодишейминг”, жеке өмірді әшкерелеу жағдайлары жиі кездеседі. Кей адамдар қоғамның реакциясын пайдаланып, әдейі басқаларды қорлап, өз парақшасын танымал етуге тырысады.
Бір қызығы, кибербуллинг көбіне “әзіл” түрінде басталады. Біреудің сөйлеу мәнерін, киімін немесе видеосын мазақтау бастапқыда күлкіге айналады. Бірақ сол “әзілдің” артында бір адамның психологиялық күйзелісі, түнгі жылауы мен өзіне сенімсіздігі тұруы мүмкін. Бұл – көрінбейтін жара. Ал оны ешкім байқамайды.
Сарапшылардың айтуынша, кибербуллингтің басты себебі – интернеттегі анонимдік пен жауапкершіліктің болмауы. Адам бетін көрсетпей, аты-жөнін жасырған кезде өзін шексіз еркін сезінеді. Ол жазған сөзінің басқа адамның өміріне әсер ететінін ойламайды. Ал кейде кибербуллингті ұйымдастырушылар өз әрекетін “әділ сын” деп ақтап алуға тырысады. Бірақ сын мен қорлаудың арасы өте жіңішке.
Психологтар буллинг пен кибербуллингке бейім адамдардың көбі өз өмірінде ішкі жарақаттармен күресіп жүргенін айтады. Олар өздерін әлсіз сезінген сайын басқаны қорлау арқылы үстемдігін дәлелдеуге тырысады. Ал құрбан жағы көбіне тұйық, нәзік, өз пікірін ашық айта алмайтын адамдар болады.
Бұдан бөлек, мәдени және тәрбиелік факторлар да әсер етеді. Қазақ қоғамында әлі де “ер бала жыламайды”, “қыз баланың сөзі қысқа болуы керек” деген түсініктер сақталған. Бұл нормалар эмоцияны ішке сақтауға, ал ішкі қысымның сыртқа агрессия түрінде шығуына әкеледі. Ал әлеуметтік желі – сол агрессияны төгуге ең оңай жол.
Бүгінгі таңда ата-аналардың көбі балалардың интернеттегі өміріне мән бермейді. Олар баланың смартфон ұстап отырғанына риза, бірақ ол қандай контент көреді, кіммен сөйлеседі – соны бақылай бермейді. Нәтижесінде, бала шынайы өмірде өзін жалғыз сезініп, виртуалды әлемнен қолдау іздейді. Бірақ дәл сол жерде оны мазақтайтындар да табылады.
Кибербуллингтің тағы бір ерекшелігі – ол тек балалар арасында емес, ересектер арасында да жиі кездеседі. Танымал адамдарға, журналистерге, блогерлерге бағытталған “хейт”, “флуд”, “шабуыл” әрекеттері күн сайын қайталанып отырады. Бұл құбылыс қоғамда “коммент мәдениетінің” жоқтығын айқын көрсетеді. Көп адам әлеуметтік желіні жеке ашу шығару құралына айналдырып алған.
Қазақстанда соңғы жылдары кибербуллингке қарсы заң жобасы талқыланып келеді. Балаларды зиянды контенттен қорғау бағытында кейбір түзетулер енгізілгенімен, нақты тетіктер әлі жетілдіруді қажет етеді. Әсіресе интернеттегі агрессия мен фейк ақпараттың шекарасын анықтау, сондай әрекеттерге жауапкершілік енгізу мәселесі маңызды.
Журналистикада бұл тақырыпты ашық көтеру – қоғамды емдеудің алғашқы қадамы. Себебі үнсіздік – буллингті қолдау. Егер біз көріп тұрып ештеңе айтпасақ, агрессия күшейе береді. Сондықтан БАҚ өкілдері мен контент жасаушылар бұл мәселені жан-жақты талдап, нақты оқиғалар арқылы қоғамды ойландыруы қажет.
Буллинг пен кибербуллинг – тек жеке адамның емес, тұтас ұлттың мәдени деңгейінің көрсеткіші. Құрмет пен жауапкершілік мәдениеті қалыптаспаған қоғамда агрессия үдей береді. Әр бала, әр студент өзін қауіпсіз сезінген ортада ғана толыққанды тұлға болып өседі. Сондықтан бұл тек педагогтардың немесе психологтардың емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті.
Адамның психологиясына, өзін-өзі қабылдауына және өмірлік бағытына ең үлкен әсер ететін кезең — жасөспірім шақ. Осы уақытта тұлға өзін іздейді, қоғамдағы орнын қалыптастырады, өзгенің бағасына сезімтал келеді. Өкінішке қарай, дәл осы кезеңде буллингтің құрбаны болатындар көп. Қарапайым мысқыл немесе келеке кейде балаға жай қалжың болып көрінсе де, басқа біреудің өмірінде үлкен жара қалдыруы мүмкін. Әсіресе мектептегі жүйелі мазақ пен шеттету кей жағдайда ұзақ жылдарға созылатын психологиялық жарақатқа әкеледі.
Мектеп қабырғасындағы буллингтің түбірінде көбіне тәрбие, отбасыдағы қарым-қатынас, әлеуметтік теңсіздік, мұғалімдердің бейқамдығы және балалар арасындағы бәсекелестік жатыр. Кейде озбыр мінез көрсеткен оқушылар өздері де отбасында қысым көріп жүрген балалар болып шығады. Яғни буллинг – тек мектеп ішіндегі мәселе емес, ол қоғамдағы агрессияның айнасы.
Соңғы жылдары әлеуметтік желілер мен мессенджерлердің кең таралуы буллингтің жаңа түрін – кибербуллингтіөмірге әкелді. Бұл физикалық емес, бірақ одан да қауіпті зорлықтың түрі. Интернеттегі қорлау, мазақтау, фотоларды немесе жеке ақпаратты жариялау, анонимді хаттар мен қауесеттер — барлығы адамның психологиялық саулығына ауыр соққы береді. Цифрлық кеңістікте адам өзін қорғай алмай қалады, себебі ақпарат бір сәтте жүздеген, мыңдаған адамға тарайды.
Кибербуллингтің қауіптілігі — оның тоқтаусыз әрі көрінбейтін сипатында. Егер мектептегі буллингті мұғалім байқап, ата-ана араласа алса, интернеттегі шабуылдар жасырын түрде жүреді. Мұндайда жәбірленуші көбіне үндемей, өз ішінде бәрін өткереді. Кейбір зерттеулер көрсеткендей, кибербуллинг құрбандарының 60%-дан астамы ешкімге бұл туралы айтпайды, себебі қорқады немесе ұялады.
Қазақстанда соңғы жылдары кибербуллинг тақырыбы жиі көтеріле бастады. 2021 жылы елде «Кибербуллингке қарсы заң» жобасы қаралды. Бұл заң балаларды интернеттегі агрессивті контенттен қорғауға бағытталған. Әлеуметтік желілер мен платформалардан балаға зиянды, қорлайтын немесе зорлықты насихаттайтын материалдарды жою талап етіледі. Бірақ заңның орындалуы мен нақты механизмдері әлі де жетілдіруді қажет етеді.
Кибербуллингтің салдары тек психологиялық емес, әлеуметтік деңгейде де көрінеді. Жастар арасында өз-өзіне қол жұмсау, депрессия, жалғыздық сезімі жиілеп барады. Бұл мәселелер көбіне қоғамда ашық айтылмайды, себебі біздің мәдениетте «ішіңе сақта», «төз», «ер бала жыламайды» деген түсініктер әлі де үстем. Осындай көзқарас буллингті қалыпты жағдай ретінде көруге итермелейді. Ал бұл – ең қауіпті қателік.
Журналистика осы тұрғыда үлкен рөл атқара алады. Себебі қоғамдағы үнсіз тақырыптарды дауыстап айту, нақты оқиғаларды зерттеу және сарапшылар пікірін жеткізу – бұқаралық ақпарат құралдарының басты миссиясы. Соңғы жылдары отандық басылымдар мен интернет-платформалар буллингке қатысты көптеген материалдар жариялап жүр. Мысалы, білім беру ұйымдарындағы психологтармен сұхбаттар, оқушылар мен ата-аналардың тәжірибелері, құқық қорғау органдарының деректері арқылы тақырып жан-жақты ашыла бастады.
Дегенмен, әлі де жеткіліксіз тұстар көп. Көп жағдайда қоғам буллингті тек құрбанның мәселесі деп қабылдайды. Ал шын мәнінде, бұл – ұжымдық жауапкершілік. Мектеп, ата-ана, достар және медианың өзара әрекеттесуі арқылы ғана жағдайды өзгертуге болады. Мысалы, Финляндиядағы «KiVa» атты бағдарлама мектептерде табысты нәтиже көрсеткен. Онда балаларға эмпатия, қолдау көрсету, құрбанды қорғау мәдениеті үйретіледі. Қазақстанда да осындай модельдерді бейімдеп енгізу – уақыт талабы.
Бүгінгі цифрлық қоғамда киберкеңістік әр адамның жеке әлемі іспеттес. Бірақ ол әлем қауіпсіз болу үшін, әрбір қолданушы жауапкершілік мәдениетін қалыптастыруы керек. Әлеуметтік желіде пікір жазғанда, фото бөліскенде немесе әзіліңді жариялағанда бір сәт ойлану — киберэтика мәдениетінің негізі.
Қазақстандағы буллинг мәселесі соңғы жылдары тек әлеуметтік тақырып емес, ұлттық деңгейдегі өзекті проблемаға айналды. Білім және ғылым министрлігінің мәліметінше, 2023 жылы елдегі оқушылардың шамамен 36%-ы кемінде бір рет буллингке ұшырағанын, ал 12%-ы жүйелі түрде мазаққа немесе қысымға тап болғанын мойындаған. Бұл деректер UNICEF Қазақстан ұйымының зерттеу нәтижесінде де расталған: 11–15 жас аралығындағы балалардың үштен бірі интернетте агрессивті хабарламалар алған немесе киберқудалауға куә болған.
2024 жылы StopBullying.kz жобасы жүргізген онлайн сауалнамаға 5 000-нан астам жасөспірім қатысып, олардың 42%-ы буллингке ұшырағанын, ал 27%-ы өздері де бір кездері басқа адамды мазақтағанын айтқан. Бұл – буллинг мәдениетінің қоғамда тамыр жайып бара жатқанын көрсетеді.
Мектептерде буллингтің түрлері әртүрлі көрініс табады:
– оқушыны ұжымнан шеттету;
– сыртқы келбетке, әлеуметтік жағдайға, үлгерімге байланысты келеке ету;
– физикалық күш көрсету;
– әлеуметтік желілерде видео, фотоларды рұқсатсыз тарату.
ҚР Оқу-ағарту министрлігі 2023 жылы мектептерде «Қауіпсіз мектеп» атты жаңа жобаны іске қосты. Оның аясында 5000-нан астам мектепте психологтар мен әлеуметтік педагогтар қайта даярлаудан өтті. Министр Ғани Бейсембаевтың айтуынша, бұл бастама «әр баланың психологиялық саулығын қорғау және мектеп ішінде сенім мәдениетін қалыптастыруға» бағытталған.
Дегенмен, зерттеулер көрсеткендей, буллингтің ең қауіпті түрі – эмоциялық зорлық. Ол көзге көрінбейді, бірақ адамның өзін-өзі бағалауына, өмірлік бағытына, қоғаммен қарым-қатынасына үлкен соққы береді. Мысалы, 2022 жылы Павлодар облысында 15 жастағы оқушы ұзақ уақыт бойы сыныптастарының мазағына шыдай алмай, өзіне қол жұмсаған. Бұл оқиға қоғамды дүр сілкіндірді, себебі мектеп әкімшілігі де, ата-аналар да баланың ішкі жағдайынан хабарсыз болған.
Кибербуллинг тақырыбына келсек, 2024 жылғы Цифрлық даму министрлігі мен UNICEF Kazakhstan бірлескен есебінде Қазақстандағы интернет қолданушылардың 83%-ы әлеуметтік желілерде белсенді екені айтылған. Солардың ішінде 10–17 жас аралығындағы жасөспірімдер жалпы пайдаланушылардың 30%-ын құрайды. Ал осы жас топтың жартысына жуығы онлайн агрессия көрген.
UNICEF зерттеуі бойынша:
- 17% жасөспірім интернет арқылы қорқыту немесе шантаж көрген;
- 21% мазақтаушы комментарийлер мен анонимді хаттар алған;
- 9% жеке фотосы мен деректерінің рұқсатсыз тарағанын айтқан.
Мұндай жағдайлардың алдын алу үшін 2022 жылы Қазақстанда «Балаларды кибербуллингтен қорғау туралы»заң қабылданды. Бұл заң әлеуметтік желілерге баланың ар-намысына нұқсан келтіретін контентті жою туралы талап қоюға мүмкіндік береді. Егер платформалар (мысалы, Instagram, TikTok, YouTube) шағымды елемесе, мемлекет тарапынан ескерту мен шектеу шаралары қолданылады. Бірақ сарапшылардың айтуынша, бұл заңның іске асырылу механизмдері әлі де жетілмеген.
Сонымен қатар, кибербуллинг көбіне танымал адамдарға, блогерлер мен студенттерге де бағытталады. 2023 жылы қазақстандық TikTok жұлдызының видеосының астында мыңдаған қорлайтын пікір жазылғаннан кейін ол әлеуметтік желілерден уақытша кетуге мәжбүр болған. Бұл жағдай қоғамда «психологиялық зорлық – физикалық шабуылдан да қауіпті» деген пікірді қайта алға шығарды.
Әлемдік деңгейде де мәселе өзекті. ЮНЕСКО-ның 2022 жылғы баяндамасына сәйкес, әлем бойынша әр 3 оқушының 1-і буллингке тап болады. Ал 2019–2023 жылдар аралығында кибербуллинг фактілері екі есеге артқан.
Осыған байланысты көптеген елдерде арнайы ұлттық бағдарламалар қабылданған. Мысалы, Жапонияда «Zero Bullying Policy» аясында мектептерде психологтар ғана емес, «эмпатия сабақтары» өткізіледі. АҚШ-та StopBullying.gov атты мемлекеттік платформа жұмыс істейді, онда оқушылар мен ата-аналар аноним түрде шағым қалдыра алады.
Қазақстан да осы бағытта біртіндеп ілгерілеп келеді. Бүгінде елдің 17 өңірінде «Буллингсіз мектеп» жобасы жүзеге асырылуда. Онда оқушыларға арналған тренингтер, театрлық қойылымдар, сенім жәшіктері мен онлайн кеңес беру қызметтері бар. 2025 жылы бұл жобаны республиканың барлық аймағына тарату жоспарланып отыр.
Психолог мамандар буллингті тоқтату үшін ең алдымен үнсіздікті бұзу керек дейді. Себебі көп жағдайда құрбандар үнсіз қалады, ал куәгерлер бейтараптық танытады. Осы үнсіздік буллингті өршіте түседі. Егер мектептерде балаларға өзін және өзгені қорғаудың мәдениеті үйретілсе, киберкеңістікте этикалық жауапкершілік күшейсе — бұл құбылыстың тамыры біртіндеп жойыла бастайды.
Буллинг пен кибербуллинг – тек жеке адамның немесе бір мектептің емес, бүкіл қоғамның дерті. Бұл құбылыс адамгершіліктің, түсіністіктің және жауапкершіліктің әлсіреуінен туындайды. Егер әр адам өз әрекетіне, сөзіне, тіпті онлайн пікіріне оймен қараса – буллингке орын қалмас еді.
Бүгінгі таңда технология да, қоғам да қатты өзгерді. Бірақ адам жанының нәзіктігі сол күйінде қалды. Экранның ар жағында отырған әр бала, әр жасөспірім тірі жан екенін, оның да сезімі, үміті, арманы бар екенін ұмытпау – ең басты адамдық парыз.
Психологтар мен сарапшылар атап өткендей, буллингпен күрестің ең тиімді жолы – ерте профилактика. Яғни мектепке дейінгі жастан бастап балаларға өзгені сыйлау, эмпатия мен жауапкершілікті үйрету қажет. Сонымен бірге ата-аналар мен ұстаздар да бала психологиясына бей-жай қарамауы керек. Себебі көп жағдайда бір мазақ сөз, бір әділетсіз баға немесе назардың жетіспеуі үлкен жараға айналады.
Мемлекет деңгейінде де маңызды шаралар қолға алынып жатыр. Бірақ заң мен ереже мәселені толық шеше алмайды — бастысы, қоғамдық сана мен мәдениеттің өзгеруі. Әр мектеп, әр университет, әр онлайн платформа қауіпсіз кеңістікке айналуы тиіс.
Журналистика осы бағытта ерекше миссия атқара алады. Өйткені әрбір жарияланған материал — үнсіз қалғандардың үні, көмексіз қалғандардың қорғаны. Буллинг пен кибербуллинг туралы ашық жазу, нақты оқиғаларды талдау, шешу жолдарын ұсыну — медианың әлеуметтік жауапкершілігін арттырады.
Қорытындылай келгенде, буллингті жеңу — заңмен емес, жүрек мәдениетімен ғана мүмкін. Егер біз балаларға қамқор болсақ, бір-бірімізге мейірімді болсақ, интернетті ақылмен қолдансақ — қоғамның рухани иммунитеті күшейеді.
Сонда ғана Қазақстанда «қауіпсіз мектеп», «қауіпсіз интернет», «қауіпсіз қоғам» ұғымдары жай ұран емес, нақты өмір шындығына айналады.
«Жетісу-Ақпарат»
