2026 жыл Қазақстанның мемлекеттік құрылымы үшін терең трансформация кезеңіне айналды. 15 наурызда өткен жалпыхалықтық референдумның нәтижесінде қабылданған жаңа Конституция 1 шілдеден бастап күшіне еніп, елдің саяси жүйесін түбегейлі жаңартты. Осы реформаның жалғасы ретінде 23 тамызда Қазақстан тарихында алғаш рет жаңа жоғары заң шығарушы орган – Құрылтай депутаттарының сайлауы өтеді.
Жаңа конституциялық модельге сәйкес, Қазақстан қос палаталы Парламенттен бас тартып, бір палаталы Құрылтайға көшті. Бұл қадам заң шығару үдерісін оңтайландыруға, шешім қабылдау жылдамдығын арттыруға және мемлекеттік аппараттың ашықтығын қамтамасыз етуге бағытталған. Құрылтайдың құрамы 145 депутаттан тұрады және олар бес жыл мерзімге сайланады.
Құрылтайдың басты ерекшелігі – оның атауында жатыр. «Құрылтай» термині қазақ халқының тарихи дәстүрлерімен сабақтастықты сақтай отырып, ұжымдық шешім қабылдау мәдениетін жаңғыртуды білдіреді. Жаңа орган «Күшті Президент – Ықпалды Құрылтай – Есеп беретін Үкімет» қағидаты негізінде билік тармақтары арасындағы тепе-теңдікті сақтайтын негізгі институтқа айналады.
Биылғы сайлаудың басты жаңалығы – депутаттық корпустың қалыптасу тәртібі. Барлық 145 депутат тек пропорционалды жүйе бойынша, яғни партиялық тізімдер негізінде біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайланады. Бұл жүйе саяси партиялардың рөлін күшейтіп, олардың сайлаушылар алдындағы ұжымдық жауапкершілігін арттырады.
Еуразиялық интеграция институты жүргізген әлеуметтік зерттеулер қазақстандықтардың 68%-ы Құрылтай сайлауынан оң өзгерістер күтетінін көрсетті. Азаматтардың басым бөлігі (71%) сайлауға қатысуды өздерінің азаматтық парызы деп санайды. Халық жаңа депутаттардың келуі әлеуметтік-экономикалық жағдайды жақсартып, саяси мәдениетті жаңа деңгейге көтереді деп сенеді.
Сарапшылардың пікірінше, сайлау тек саяси науқан емес, ол азаматтардың мемлекетті басқару ісіне қатысу мүмкіндігін кеңейтетін құрал. Сайлау мәдениетінің қалыптасуы адамның өмір сапасының маңызды өлшемі ретінде қарастырылуда, өйткені өз таңдауының салмағын сезінген азамат мемлекет дамуына жауапкершілікпен қарайды.
Конституциялық реформа аясында енгізілген тағы бір маңызды жаңалық – Вице-Президент лауазымы және Қазақстан Халық Кеңесінің құрылуы. Вице-Президент институты билік жүйесіндегі сабақтастық пен тұрақтылықты қамтамасыз етсе, Халық Кеңесі азаматтық қоғам мен мемлекет арасындағы алтын көпірге айналмақ. Халық Кеңесі заң шығару бастамасы құқығына ие болып, қоғамдық мүдделерді жоғары деңгейде қорғауға мүмкіндік алады.
23 тамызда өтетін Құрылтай сайлауы – Қазақстанның жаңа саяси архитектурасын легитимдеудің шешуші кезеңі. Бұл науқан «Әділетті Қазақстан» құру жолындағы мемлекеттік институттар мен қоғам санасының серпілуіне жол ашады. Сайлаудың ашықтығы мен әділдігі елдегі демократиялық үдерістердің беріктігін және жаңа Конституцияның өміршеңдігін айқындайтын басты сынақ болмақ.
Бақытгүл Қасенова,
Жетісу облыстық Сәкен Сейфуллин атындағы орталық кітапхананың негізгі қорды сақтау бөлімінің кітапханашысы
