Жетісу жері – Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында орналасқан, табиғаты ерекше, тарихы бай өңірлердің бірі. 2022 жылы әкімшілік-аумақтық бөлініс нәтижесінде бұрынғы Алматы облысының екіге бөлінуімен Жетісу облысы өз алдына жеке аймақ болып құрылды. Орталығы – Талдықорған қаласы. Бұл өңір өзінің сан ғасырлық мәдениетімен, тамаша табиғатымен және экономикалық әлеуетімен ерекшеленеді.
Жетісу облысы географиялық орналасуы тұрғысынан Қазақстанның ең көркем аймақтарының бірі болып саналады. Мұнда Жоңғар Алатауының биік шыңдары, кең жазықтар, құнарлы аңғарлар, өзендер мен көлдер бар. Облыстың негізгі су көздері – Іле, Қаратал, Лепсі, Ақсу, Тентек өзендері. Сонымен қатар, Алакөл, Балқаш және Сасықкөл сынды ірі көлдердің бір бөлігі осы өңірде орналасқан. Алакөл – тек Жетісу ғана емес, бүкіл Қазақстан бойынша туристер көп баратын демалыс орындарының бірі. Оның емдік қасиеті мол суы мен ерекше экожүйесі көптеген саяхатшыларды өзіне тартады.
Бұл өңірдің климаты әртүрлі болып келеді. Таулы аймақтарда қоңыржай салқын болса, жазық жерлерде құрғақ континенттік климат басым. Жаз мезгілінде күн қатты ысып, шілде айында температура +30…+35°C-қа дейін жетеді. Қыста кей жерлерде -20°C-қа дейін салқындап, қар қалың түседі. Мұндай климаттық ерекшеліктер облыстың ауыл шаруашылығы үшін қолайлы жағдай туғызады.
Жетісу – ежелден қазақ халқы үшін маңызды тарихи және мәдени орталықтардың бірі. Бұл өңір Ұлы Жібек жолының бойында орналасқандықтан, ежелгі заманнан бері сауда және мәдени алмасу орталығы болған. Облыс аумағында сақ, ғұн, үйсін, түркі тайпаларының мекендері болғаны белгілі. Осы аймақтағы көне қорғандар мен археологиялық ескерткіштер Жетісудың бай тарихынан сыр шертеді. Солардың бірі – Есік қорғаны, бұл жерден әлемге әйгілі «Алтын адам» табылған.
Жетісу облысы мәдениетімен де ерекшеленеді. Мұнда қазақ халқының ұлттық дәстүрлері кеңінен сақталған. Көшпелі өмір салтының белгілері, ежелгі қолөнер, ұлттық тағамдар, музыка мен жыр-дастандар осы өңірде ерекше дамыған. Сонымен қатар, өңірде көптеген тарихи және мәдени ескерткіштер бар. Аймақта әйгілі ақындар мен жазушылар дүниеге келген. Солардың бірі – қазақтың ұлы ақыны Жамбыл Жабаев.
Жетісу облысының экономикасы негізінен ауыл шаруашылығы мен туризмге сүйенеді. Өңірде егіншілік пен мал шаруашылығы жақсы дамыған. Жетісудың суармалы жерлерінде бидай, қант қызылшасы, жүгері, алма, жүзім өсіріледі. Әсіресе, Талдықорған алмалары мен Панфилов ауданының жүзімдері жоғары сапасымен танымал. Мал шаруашылығы да айтарлықтай дамыған, облыста ірі қара, қой және жылқы өсіріледі.
Жетісу облысының туризм саласындағы әлеуеті зор. Мұнда экотуризм, емдік-сауықтыру туризмі және тарихи-мәдени туризм жақсы дамыған. Алакөлдің емдік қасиеті бар суы, Жоңғар Алатауының әсем табиғаты, әйгілі Шарын шатқалы, Тамшыбұлақ бастауы және басқа да көрікті орындар көптеген туристерді қызықтырады. Сонымен қатар, аймақта альпинизм, аңшылық және балық аулау туризмі де кеңінен дамуда.
Білім беру және денсаулық сақтау салалары да қарқынды дамып келеді. Облыс орталығы Талдықорған қаласында бірнеше жоғары оқу орындары мен колледждер бар. Орта білім беру жүйесі де жақсы жолға қойылған, ауылдық жерлерде мектептер жаңартылып, білім сапасын арттыруға ерекше көңіл бөлінуде. Денсаулық сақтау саласында жаңа ауруханалар мен емханалар ашылып, медициналық қызмет көрсету деңгейі жақсарып келеді.
Жетісу облысы – Қазақстанның дамушы аймақтарының бірі. Оның табиғи ресурстары, ауыл шаруашылығы әлеуеті, мәдени мұрасы мен туристік нысандары өңірдің болашағын жарқын ете түседі. Ұлттық құндылықтарды сақтай отырып, заманауи даму жолын таңдаған бұл аймақ ел экономикасына зор үлес қосуда. Жетісудың көркем табиғаты, тарихы терең мәдениеті және еңбекқор халқы оның одан әрі өркендеуіне негіз болары сөзсіз.
Бұл аймақ өзінің табиғи ресурстары мен географиялық ерекшеліктері арқылы еліміздің маңызды экономикалық, туристік және ауыл шаруашылығы орталықтарының біріне айналған. Жетісу жері кең жазықтардан бастап, асқар тауларға дейін созылып жатқан алуан түрлі ландшафттарымен ерекшеленеді. Облыстың климаты құрғақ континенттік болғанымен, таулы аймақтарда қоңыржай салқын, ал жазық жерлерде қысы қатал, жазы ыстық болып келеді. Бұл табиғи ерекшеліктер ауыл шаруашылығы мен туризмнің дамуына қолайлы жағдай жасайды.
Өңірдегі ең ірі өзендер – Іле, Қаратал, Лепсі, Ақсу және Тентек. Бұл өзендер ауыл шаруашылығы мен тұрмыстық қажеттіліктер үшін су көзі болып табылады. Сонымен қатар, Жетісудың аймағында Қазақстандағы ең көрікті көлдердің бірі – Алакөл орналасқан. Оның минералды суы мен емдік қасиеттері бар балшығы жыл сайын мыңдаған туристерді өзіне тартады. Алакөлдің суы әсіресе тері аурулары мен буын ауруларына шипалы болып келеді. Көлдің жағалауында туристік инфрақұрылым қарқынды дамып, қонақүйлер мен демалыс орындары салынып жатыр.
Жетісу облысы тарихи тұрғыдан да аса маңызды мекен. Бұл аймақ – Ұлы Жібек жолының маңызды бөліктерінің бірі болған. Көне заманнан бері Жетісу жері сауда-саттық пен мәдени алмасудың орталығы болып, көптеген өркениеттер мен халықтардың тоғысқан мекені ретінде белгілі. Облыстың аумағында сақ, ғұн, үйсін, түркі тайпаларының көне қалалары мен қорғандары орналасқан. Солардың бірі – әйгілі Есік қорғаны, бұл жерден бүкіл әлемге танымал «Алтын адам» табылған. Бұл тарихи олжа қазақ халқының бай мәдени мұрасын дәлелдейді және Жетісу өңірінің тарихи маңызын арттыра түседі.
Жетісу облысы мәдениетімен де ерекше. Бұл өңір қазақ халқының дәстүрлі өнері мен фольклорының ошағы саналады. Мұнда ұлттық музыканың, айтыс өнерінің, жыраулық дәстүрдің ерекше үлгілері сақталған. Жетісу өңірінен көптеген ұлы тұлғалар шыққан, олардың арасында атақты жыршы-жыраулар, ақындар мен жазушылар бар. Қазақ халқының ұлы ақыны Жамбыл Жабаев осы өңірде дүниеге келген. Оның шығармалары халықтың тарихын, тұрмыс-тіршілігін, ұлттық рухын бейнелейді.
Экономика тұрғысынан алғанда, Жетісу облысы ауыл шаруашылығы саласында ерекше орын алады. Өңірдің құнарлы жерлері мен мол су көздері егіншілік пен мал шаруашылығын дамытуға қолайлы. Мұнда негізінен бидай, арпа, қант қызылшасы, жүгері, алма және жүзім өсіріледі. Әсіресе, Жетісу алмалары өз сапасымен және ерекше дәмімен танымал. Сонымен қатар, облыс тұрғындары мал шаруашылығымен, оның ішінде қой, сиыр және жылқы өсірумен айналысады. Жылқы шаруашылығы аймақта айрықша дамыған, ал қазақтың дәстүрлі көлігі саналатын жылқы малы Жетісу өңірінде ерекше күтіммен өсіріледі.
Жетісу облысының туризм саласындағы әлеуеті зор. Мұнда экологиялық туризм, емдік-сауықтыру туризмі, тарихи-мәдени туризм жақсы дамып келеді. Жоңғар Алатауының көрікті таулары, Шарын шатқалы, Тамшыбұлақ бастауы, Көлсай мен Қайыңды көлдері – Қазақстандағы ең тартымды туристік бағыттардың бірі. Бұл жерлер табиғатты сүйетіндер мен саяхатшылар үшін таптырмас орын саналады. Сонымен қатар, өңірде аңшылық, балық аулау, ат спорты, альпинизм сияқты түрлі спорттық шаралар өткізуге мүмкіндік мол.
Білім беру саласы да қарқынды дамуда. Облыс орталығы Талдықорған қаласында бірнеше жоғары оқу орындары, колледждер мен ғылыми-зерттеу орталықтары жұмыс істейді. Білім сапасын арттыру мақсатында жаңа мектептер салынып, ауылдық жерлердегі оқу орындары жаңғыртылып жатыр. Сонымен қатар, өңірде цифрлық технологияларды енгізу арқылы қашықтықтан оқыту жүйесі дамуда.
Жетісу облысының денсаулық сақтау саласы да жақсарып келеді. Облыстағы ауруханалар мен емханалар заманауи медициналық жабдықтармен қамтамасыз етілуде. Ауылдық жерлерде медициналық қызмет көрсету сапасын арттыру үшін жаңа дәрігерлік пункттер ашылып, жас мамандарды тарту мақсатында түрлі бағдарламалар жүзеге асырылып жатыр.
Жетісу облысы – Қазақстанның болашағы зор, қарқынды дамып келе жатқан аймақтарының бірі. Оның табиғи байлығы, тарихи мұрасы, экономикалық әлеуеті мен мәдени ерекшеліктері оны еліміздегі ең маңызды өңірлердің қатарына қосады. Алдағы уақытта ауыл шаруашылығы, туризм, инфрақұрылым және әлеуметтік салаларда жүргізілетін реформалар мен инвестициялар өңірдің дамуына жаңа серпін береді. Табиғаты көркем, халқы қонақжай Жетісу – болашақта еліміздің ең тартымды аймақтарының бірі боларына күмән жоқ.
Бұл өңірдің табиғи байлығы мен экожүйесі ерекше назар аударуды қажет етеді. Мұнда кездесетін өсімдіктер мен жануарлар әлемі алуан түрлі. Жоңғар Алатауы мен оған іргелес жазықтар сирек кездесетін аң-құстардың мекені. Облыс аумағында барыс, арқар, бүркіт, сілеусін, таутеке, қасқыр сияқты жабайы жануарлар мен құстар тіршілік етеді. Олардың кейбірі Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген және ерекше қорғалатын аймақтарда мекендейді. Жетісу жеріндегі табиғатты сақтау мақсатында бірнеше ұлттық парктер мен қорықтар құрылған. Солардың бірі – «Жоңғар Алатауы» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі. Бұл парк өсімдіктер мен жануарлардың сирек кездесетін түрлерін қорғауға бағытталған, сондай-ақ экотуризмді дамытуда маңызды рөл атқарады.
Өңірдің экономикасы ауыл шаруашылығымен қатар, өнеркәсіп және логистика салаларымен де тығыз байланысты. Бұл аймақта азық-түлік, құрылыс материалдары, тоқыма және жеңіл өнеркәсіп салалары дамып келеді. Облыстың индустриялық аймақтарында жаңа өндіріс орындары ашылып, өңір экономикасын әртараптандыруға жағдай жасалуда. Сонымен қатар, бұл жер көлік және логистикалық тұрғыдан да стратегиялық маңызға ие. Қазақстанның басқа аймақтарымен, сондай-ақ Қытай, Ресей және Орталық Азия елдерімен сауда-саттық жүргізу үшін Жетісу өңірі маңызды транзиттік дәліз қызметін атқарады. Талдықорған қаласы мен басқа да ірі елді мекендерде жол инфрақұрылымы дамытылып, жаңа магистральдар, теміржол желілері мен логистикалық орталықтар салынуда.
Жергілікті халықтың тұрмыс-тіршілігі қазақтың дәстүрлі мәдениетімен тығыз байланысты. Мал шаруашылығы мен егіншілік бұрыннан келе жатқан кәсіп болғандықтан, ауыл тұрғындары бұл салалармен белсенді түрде айналысады. Егіншілікте суармалы жерлерді тиімді пайдалану мақсатында жаңа технологиялар енгізілуде. Бұл өз кезегінде ауыл шаруашылығы өнімдерінің сапасын арттырып, экспортқа шығару мүмкіндігін ұлғайтуға ықпал етуде. Сонымен қатар, дәстүрлі қазақ қолөнері де жақсы дамыған. Өңір шеберлері киіз басу, кілем тоқу, зергерлік бұйымдар жасау сияқты кәсіптерді дамытып, ұлттық мәдениетті жаңғыртуда.
Туризм саласын одан әрі дамыту үшін көптеген инфрақұрылымдық жобалар жүзеге асырылуда. Туристік аймақтарда қонақүйлер, демалыс кешендері, этноауылдар салынып, туристер үшін қолайлы жағдайлар жасалуда. Экотуризммен қатар, бұл өңірде тарихи-мәдени туризм де ерекше дамып келеді. Көне қалалар мен тарихи орындарға бағытталған туристік маршруттар жасақталып, ішкі және шетелдік туристердің қызығушылығын арттыру мақсатында арнайы бағдарламалар әзірленуде.
Білім беру жүйесінің дамуы – өңірдің басты басымдықтарының бірі. Жаңа мектептер мен колледждер салынуда, ал жоғары оқу орындарында заманауи білім беру бағдарламалары енгізілуде. Дарынды жастарға қолдау көрсету мақсатында түрлі гранттар мен шәкіртақылар тағайындалып, кәсіптік білім беруге ерекше көңіл бөлінуде. Сонымен қатар, цифрлық білім беру технологиялары енгізіліп, ауыл мектептерінде қашықтықтан оқыту мүмкіндіктері кеңейтілуде.
Денсаулық сақтау саласында да оң өзгерістер байқалады. Өңірде жаңа медициналық орталықтар ашылып, ауылдық жерлерде алғашқы медициналық көмек көрсету жүйесі жетілдірілуде. Заманауи медициналық жабдықтармен қамтамасыз етілген ауруханалар мен емханалар халыққа сапалы қызмет көрсетуде. Сонымен қатар, өңірдегі экологиялық ахуалды жақсарту мақсатында түрлі экологиялық жобалар жүзеге асырылуда. Өнеркәсіптік кәсіпорындар мен ауыл шаруашылығы нысандары экологиялық стандарттарға сай жұмыс істеуге бейімделуде.
Жалпы алғанда, бұл өңір өзінің табиғи байлығы, тарихи-мәдени мұрасы, экономикалық және әлеуметтік даму әлеуетімен Қазақстанның ең маңызды аймақтарының бірі болып қала береді. Алдағы уақытта инфрақұрылымды дамыту, ауыл шаруашылығы мен туризмді жетілдіру, өнеркәсіптік өндірісті кеңейту арқылы өңірдің әлеуеті одан әрі артып, тұрғындарының өмір сапасы жақсара түсетіні сөзсіз. Табиғаттың кереметтілігімен, бай тарихи мұрасымен және еңбекқор халқымен ерекшеленетін бұл өлке Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуына үлкен үлес қосып, болашақта да еліміздің ең гүлденген аймақтарының бірі болып қала бермек.
Еламан Алмас
Фото: ЖИ
