Бүгінгі таңда әлеуметтік желі адамның күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Таңертең оянған сәттен бастап телефонға хабарлама тексеру, жаңалық қарау, достармен сөйлесу, қысқа бейнелер көру немесе сабаққа қажетті ақпарат іздеу көп адам үшін қалыпты әрекет болып кетті. Бұрын ақпаратты газеттен, теледидардан немесе кітаптан іздесек, қазір оның басым бөлігі бірнеше секунд ішінде экраннан табылады. Сондықтан әлеуметтік желі мәселесін тек «пайдалы» немесе «зиянды» деп біржақты бағалау жеткіліксіз. Оның адамға әсері қолдану мақсатына, уақытына, мазмұнына және цифрлық сауаттылық деңгейіне байланысты.
Қазақстандағы цифрлық орта бұл мәселенің өзектілігін айқын көрсетеді. DataReportal дерегіне сәйкес, 2025 жылдың соңында Қазақстанда 19,5 миллион интернет пайдаланушысы болған, ал интернеттің халыққа ену деңгейі 93,4 пайызға жеткен. Сол кезеңде әлеуметтік желідегі пайдаланушы сәйкестендірілімдерінің саны 16,9 миллионға бағаланған. Бұл көрсеткіштер әлеуметтік желінің қоғамның аз ғана бөлігіне емес, халықтың өте үлкен бөлігіне әсер ететін коммуникация алаңына айналғанын көрсетеді. Сонымен бірге бұл сандардағы «пайдаланушы сәйкестендірілімі» міндетті түрде бірегей адам санын білдірмейтінін ескеру қажет.
Әлеуметтік желілердің ең маңызды артықшылықтарының бірі – ақпаратқа қолжетімділік. Студенттер дәріс материалдарын, ғылыми мақалаларды, бейнесабақтарды және шетелдік білім ресурстарын тез таба алады. Жас мамандар бос жұмыс орындарын іздеп, кәсіби байланыс орнатады. Шағын кәсіп иелері өз өнімдерін үлкен жарнама бюджетісіз таныстыра алады. Адамдар басқа қалада немесе елде жүрген туыстарымен байланысын үзбейді. Яғни әлеуметтік желі дұрыс пайдаланылған жағдайда білім алу, қарым-қатынас жасау және өзін дамыту үшін тиімді құрал бола алады.
Әлеуметтік желінің қоғамдағы ақпарат тарату рөлі де күшейіп келеді. 2025 жылы жүргізілген БЖЗҚ әлеуметтік зерттеуінде сауалнамаға қатысушылардың 49,1 пайызы жаңалықтарды әлеуметтік желілер арқылы алатынын айтқан. Зерттеуде Instagram, Facebook, WhatsApp және Telegram сияқты платформалардың ақпарат таратудағы орны көрсетілген. Бұл дәстүрлі медиамен қатар цифрлық платформалардың да қоғамдық пікір мен күнделікті ақпарат тұтынуына ықпалы артқанын аңғартады. Алайда ақпараттың тез таралуы оның міндетті түрде дұрыс немесе сенімді екенін білдірмейді.
Осы жерде қазіргі қоғамның ең күрделі мәселелерінің бірі – жалған ақпарат пен ақпаратты тексермеу мәселесі туындайды. Әлеуметтік желіде кез келген адам мәтін, фото немесе бейне жариялай алады. Кейде тақырып әдейі назар аударту үшін әсіреленеді, ал толық контекст берілмейді. Бір ақпарат бірнеше аккаунтта қайталанса, адамдар оны шындық ретінде қабылдауы мүмкін. Әсіресе эмоцияға әсер ететін жаңалықтар жылдам таралады. Сондықтан қазіргі адамның маңызды дағдыларының бірі – ақпараттық және медиасауаттылық. Ақпаратты бөліспес бұрын оның авторын, жарияланған уақытын, бастапқы дереккөзін және басқа сенімді ресурлардағы расталуын тексеру қажет.
Екінші маңызды мәселе – әлеуметтік желіге шамадан тыс уақыт жұмсау. Телефондағы шексіз жаңалықтар таспасы, қысқа бейнелер және тұрақты хабарламалар адамның назарын қайта-қайта экранға бұрады. Мұндай әдет оқу кезінде, жұмыс барысында немесе демалыс кезінде адамның уақытын байқатпай алуы мүмкін. Әсіресе жастар арасында «бірнеше минутқа ғана қараймын» деген әрекеттің ұзақ уақытқа созылып кетуі жиі кездеседі. Мұнда мәселе телефонның өзінде емес, адамның өз уақытын басқару қабілетінде жатыр.
Шамадан тыс әлеуметтік желі қолданудың тағы бір кемшілігі – өзін өзгелермен салыстыру. Әлеуметтік желіде адамдар көбіне өмірінің ең әдемі, қызықты немесе сәтті көрінетін сәттерін жариялайды. Күнделікті қиындықтар, сәтсіздіктер мен қарапайым кезеңдер экранда сирек көрінеді. Соның салдарынан пайдаланушы басқа адамның «идеал» өмірін өзінің шынайы өмірімен салыстыруы мүмкін. Мұндай салыстыру адамның өзіне деген көзқарасына және өмірге қанағаттануына әсер етуі ықтимал. Сондықтан әлеуметтік желідегі бейненің шынайы өмірдің толық көрінісі емес екенін түсіну маңызды. Кибербуллинг те назар аударуды қажет ететін әлеуметтік мәселе. Мектепте немесе университетте болған келіспеушілік интернет кеңістігіне көшкен кезде оның ауқымы ұлғаюы мүмкін: қорлайтын пікірлер, жалған ақпарат тарату, адамның суретін рұқсатсыз жариялау немесе топтан әдейі шеттету сияқты әрекеттер кездеседі. Онлайн ортада жазылған сөздің артында нақты адам тұрғанын ұмытпау керек. Цифрлық әдептілік тек үлкендерге емес, әрбір қолданушыға ортақ жауапкершілік болуы тиіс.
Сонымен қатар жеке деректерді қорғау мәселесі де маңызды. Әлеуметтік желіге адамның аты-жөні, фотосуреті, орналасқан жері, оқу орны немесе күнделікті өмірі туралы көп ақпарат жүктелуі мүмкін. Пайдаланушы қандай ақпараттың көпшілікке ашық екенін, кімдер оның жарияланымдарын көре алатынын және қандай қосымшаларға рұқсат бергенін бақылауы қажет. Күрделі құпиясөз қолдану, екі факторлы аутентификацияны қосу және күмәнді сілтемелерге өтпеу сияқты қарапайым шаралар цифрлық қауіпсіздікті күшейтеді.
Бұл мәселелерді шешудің бір жолы – әлеуметтік желіден толық бас тарту емес, оны саналы түрде пайдалану. Біріншіден, әлеуметтік желіге күн ішінде нақты уақыт шегін белгілеуге болады. Екіншіден, қажетсіз хабарламаларды өшіру адамның назарын сақтауға көмектеседі. Үшіншіден, оқу немесе жұмыс кезінде телефонды көзден таса ұстау тиімді болуы мүмкін. Төртіншіден, ақпаратты бір ғана парақшадан емес, бірнеше сенімді дереккөзден салыстыру қажет. Бесіншіден, интернеттегі пікірталаста адамның жеке басын емес, мәселені талқылауға дағдылану керек. Бұл бағытта отбасы мен білім беру ұйымдарының да рөлі бар. Жастарға «телефонды аз қолдан» деп қана айту жеткіліксіз. Оларға жалған ақпаратты қалай тануға болады, жеке деректерді қалай қорғау керек, кибербуллингке тап болғанда не істеу қажет, авторлық құқықты қалай сақтау керек деген практикалық білім беру маңызды. Цифрлық сауаттылық информатика сабағымен ғана шектелмей, күнделікті өмірдің мәдениетіне айналуы қажет.
Әлеуметтік желі қазіргі қоғамның өзіне айналған құбылыс емес, қоғам пайдаланатын құрал. Оның пайдалы немесе зиянды болуы адамның оны қалай қолданатынына байланысты. Әлеуметтік желі білім алуға, шығармашылықты дамытуға, адамдармен байланыс орнатуға және жаңа мүмкіндік табуға жол аша алады. Бірақ уақытты бақылаусыз жұмсау, жалған ақпаратқа сену, кибербуллингке қатысу және жеке деректерді қорғауды елемеу нақты мәселелерге әкелуі мүмкін.
Қорытындылай келе, қазіргі қоғамға технологиядан қашу емес, технологияны саналы басқару мәдениеті қажет. Әлеуметтік желіні мүлдем қолданбау көпшілік үшін шынайы шешім болмауы мүмкін, себебі ол білім, жұмыс, қарым-қатынас және ақпарат алудың маңызды бөлігіне айналды. Сондықтан басты мақсат – әлеуметтік желіні адамның уақытын басқаратын құралға емес, адамның өзі басқаратын құралға айналдыру. Әр пайдаланушы ақпаратты тексеруді, уақытын жоспарлауды, өзгенің шекарасын құрметтеуді және жеке деректерін қорғауды үйренсе, цифрлық кеңістіктің мүмкіндіктерін қауіпсіз әрі тиімді пайдалана алады. Қоғамның цифрлануы жалғаса береді, ал сол қоғамның сапасы адамдардың цифрлық ортада өзін қаншалықты жауапты ұстай алатынына да байланысты.
Аяла АСҚАРҚЫЗЫ
Тұран университеті, 1 курс
