Баламыздың болашағы ссіз бен біздің қолымызда. Бүгінгі таңда олардың қолына телефон ұстатып, шетелдік «Өрмекші адам» немесе «Бэтмен» хикаяларына бойлатып жатқан жоқпыз ба? Әрине, жаһандану заманында өзге мәдениетті танудың айыбы жоқ. Бірақ, сол жасанды кейіпкерлерден көрі біздің өз батырларымыз мың есе артық емес пе? Ойланып көріңізші, біз өз ұрпағымызды кімге қарап бой түзеуге баулып жатырмыз? Қазақ әдебиетіндегі батырлар жыры Ұлы даланы мекен еткен барша көшпелілер руханиятының айнасы. Бұл жырлар тек көне тарихтың куәсі ғана емес, ол – бала тәрбиесінде ел келешегін өзгертетін, ұлттық кодты қалыптастыратын нақты құрал.
Қазақ әдебиетінің алыбы Мұхтар Әуезов фольклорды «ежелгі дүниетаным, көне мәдениет» деп бағалаған. Расында да, батырлар жырын балаға бесік жырынан бастап сіңіру арқылы біз оның бойында адам танымының ең биік шыңдарын қалыптастырамыз. Мәселен, қазақ әдебиетіндегі батырлар жыры мен Алтай халықтарына кең тараған «Маадай-Қара» дастанының арасындағы таңғажайып ұқсастықтар біздің мәдени кеңістігіміз бен қайнар көзіміздің ортақ екенін аңғартады. Бұл ұқсастықтар балаға тек қазақтың ғана емес, бүкіл түркі әлемінің ұлы мұрагері екенін сезіндіреді.
Кез келген батырлар жыры кейіпкердің тегін, әкесінің беделі мен елінің дәулетін суреттеуден басталады. «Алпамыс батыр» жырындағы Байбөрінің немесе «Маадай-Қара» эпосындағы батырдың әкесінің айбыны балаға «тектілік» пен «жауапкершілік» ұғымын түсіндіреді. Жырдағы есепсіз мал-мүлік пен бедел тек байлықты көрсету емес, ол – рулық-патриархалдық дәстүрдің, атадан балаға қалатын үлкен мұра мен сол мұраға иелік ететін ұл баланың міндетін ұғындырудың жолы. Қазақ танымында шежіре тек ер баланың ұрпағымен жазылатынын ескерсек, бұл жырлар баланың бойында өз әулетінің абыройын асқақтатуға деген табиғи ұмтылысты оятады.
Батырлардың ерекше жағдайда, табиғаттың тылсым күштерімен үндесіп өмірге келуі де баланың қиялын ұштайтын басты мотивтердің бірі. Болашақ батырдың бесікті сындырып, ерекше алыптығымен танылуы немесе Алпамыстың оқ өтпес, қылыш кеспес қасиеттері баланың бойында «мен мықты болуым керек» деген сенімділік ұялатады. Бұл жерде бала тек ертегі емес, өзінің де ішкі потенциалының шексіз екеніне сене бастайды. Батырдың ерекшелікпен өмірге келуінде оның өз елінің қорғаны болу миссиясы жатыр. Осы миссияны орындау жолында батырдың ең сенімді досы – оның тұлпары.
Көшпелілер эпосында жылқы малына ерекше кие беріледі, өйткені ол батырдың жолсерігі әрі жан серігі. «Маадай-Қара» эпосындағы алтын жүнді Қарыш-Құлақ немесе біздің Байшұбар, Тайбурыл, Тарлан аттар тек көлік емес, батырлықтың, елдік пен еркіндіктің символы. Жырлардағы тұлпардың сипатталуы баланың табиғатқа деген сүйіспеншілігін оятып, жануарға деген ерекше құрметті қалыптастырады. Мысалы, Байшұбарның айлық жерді бір күнде алуы немесе оның қолтығында қанатының болуы баланың мифологиялық танымын кеңейтіп, шексіз мүмкіндіктерге сенуге баулиды. Батыр мен аттың арасындағы байланыс – достыққа адал болудың нағыз мектебі. Шұбар аттың Алпамысты ұзын құйрығымен шұңқырдан тартып шығаруы немесе «Маадай-Қара» жырындағы тұлпардың құс кейпіне еніп, батырды жер астынан алып шығуы – қиындықта тастап кетпеудің, кемелдікке бірге жетудің шынайы үлгісі . Жылқының құйрығы мен жалының ерекше сипатталуында да үлкен мән жатыр, ол – «ер қанаты – ат» екендігін білдіретін мифологиялық символ.
Батырлар жырындағы тағы бір маңызды сынақ – оның жаудың жасырылған жанын іздеуі. Бұл тек сиқыр емес, стратегиялық ойлаудың басы. «Маадай-Қара» жырындағы Когюдэй-Мергеннің Қара-Құланың жанын аспан әлеміндегі алтын сандықтан іздеуі немесе «Ер Төстіктегі» Шойынқұлақтың жанын табу мотивтері баланың кез келген мәселенің шешімін тек күшпен емес, ақылмен, тапқырлықпен іздеуіне жол ашады . Өте көне мифологиялық ұғым, шамандық наным-сенімге негізделген концепция болғанымен, бүгінгі бала үшін ол күрделі мәселелерді шешудің метафорасы іспетті. Қобыланды жырындағы Көбіктінің көп жандылығы немесе жанының кіндігінде жасырылуы да балаға дүниенің тек көрінетін бөліктен ғана тұрмайтынын, тереңірек үңілу керектігін үйретеді.
Батырлар жырындағы кеңістік пен уақыт ұғымы да баланың танымын кеңейтеді. Бұл жерде біз «хронотоп» терминіне жүгінеміз – уақыт пен кеңістіктің бөлінбес бірлігі. Батырдың жол жүруі, халықпен қоштасуы, жер астына түсіп, Ерлік бидің сарайына кезігуі немесе аспан әлеміне көтерілуі – баланың санасында әлемнің үш өлшемді (Тігінен: жер асты, жер беті, аспан) құрылымын қалыптастырады. Алпамыстың зынданда отыруы да осы жер асты кеңістігінің бір көрінісі. Оқиға неғұрлым деталды суреттелсе, кеңістік те соғұрлым кеңи түседі, бұл баланы реалды уақыт пен қиял әлемін ұштастыра білуге дағдыландырады.
Жырлардағы қыз сұлулығы мен эстетикасы да тәрбиенің ажырамас бөлігі. Қазақ эпостарындағы немесе Алтай эпосындағы Кюскюдің сипатталуы – ұлттық эстетиканың шыңы. «Оймақ ауыз, күлім көз, ақша маңдай, қиғаш қас» секілді тұрақты эпикалық формулалар баланың көркемдік ойлауын дамытып, сұлулық пен әдептіліктің ұлттық стандартын сіңіреді. Сонымен қатар, батырдың қалыңдығына қол жеткізу үшін түрлі сынақтардан өтуі (мысалы, алтын теңге ату немесе алыс елден қара құм әкелу) – отбасын құрудың жауапты іс екенін, лайықты жар табу үшін нағыз ерлік пен төзімділік керектігін көрсетеді.
Қорыта айтқанда, қазақтың батырлар жыры мен «Маадай-Қара» дастаны – бір-біріне сюжеттік инварианттар емес, көшпелілер ауыз әдебиетінің екі тармағы, ортақ дүниетанымдық сабақтастықтың жемісі. Фольклор – көп қатпарлы, синкретті өнер, ол әртүрлі заманның өмір сүру салтының жемісі. Осы қайнар көзден сусындаған баланың рухы асқақ, танымы кең, жүрегі «елім» деп соғатыны анық.
Балаңыз 3-4 жасқа келгенде, батырлар жырының жеңілдетілген, суретті нұсқаларын оқып беріңіз. Бұл оның сөздік қорын байытып, қиялын дамытады. Жырдағы батырдың әкесі мен елін суреттеген тұстарда балаңызға өз шежіресін, ата-бабаларының ерлігін айтып беріңіз. Батырдың неліктен жаудың жанын іздегенін немесе атының неге көмектескенін балаңызбен бірге талқылаңыз. Бұл оның логикалық және стратегиялық ойлауын арттырады. Жырдағы арулардың бейнесі арқылы қыз балаға биязылық пен сұлулықты, ұл балаға сондай аруға лайық болуды үйретеді. Балаңызға оқыған жыры бойынша сурет салғызыңыз немесе батырдың ерлігін сахналап ойнатыңыз. Бұл оның кейіпкермен эмоционалды байланысын күшейтеді.
Ойлы оқырман санасына сан сауал тастадағынымыз ақиқат. Әрине, ертең сол батырлар жырын өзге елдерде ықыласпен оқып, неше түрлі туынды өмірге келер. Мүмкін ойыншық дүкенінде «Маша мен Аю» емес, біздің батырлар сатылып тұрар. Өйткені олар бүгінгі «суперқаһармандардан» мың есе артық.
Мәулен Әнербай
