Нашақорлық – қазіргі заманның ең өткір әлеуметтік және медициналық мәселелерінің бірі. Ол тек жеке тұлғаның тағдырына емес, тұтас қоғамның рухани, экономикалық және мәдени дамуына қауіп төндіретін дертке айналды. Есірткіге тәуелділік адамның физикалық денсаулығын ғана емес, психологиялық және моральдық тұрақтылығын да бұзады. Осы құбылыстың қауіптілігі сонда – ол баяу, бірақ терең тамырлап, адамның еркін, ойлау қабілетін, өмірлік құндылықтарын әлсіретеді. Бүгінде әлем бойынша жүздеген миллион адам түрлі деңгейде есірткінің құрбанына айналған. Әлемдік денсаулық сақтау ұйымының мәліметі бойынша, есірткіге тәуелділердің шамамен үштен бірі – жастар мен жасөспірімдер. Бұл көрсеткіш жаһандық қауіпті білдіреді.
Есірткінің таралуы жаһандану дәуірінде жаңа сипат алды. Интернеттің дамуы, криптовалюталар мен анонимді сауда платформаларының пайда болуы есірткі айналымын бақылауды қиындатты. Бұрын контрабанда жолымен жеткізілетін есірткілер қазір онлайн арналар арқылы, «жасырын дүкендер» мен мессенджерлер арқылы тарайды. Бұл құбылысты мамандар «цифрлық наркобизнес» деп атайды. Мұндай жағдаймен күресу үшін көптеген елдер киберқауіпсіздік шараларын күшейтіп, жаңа заңнамалық негіздер қалыптастыруда.
Әлемдік тәжірибеде нашақорлықпен күрестің түрлі бағыттары бар. АҚШ-та ондаған жылдар бойы «есірткіге қарсы соғыс» саясаты жүргізіліп келеді. Бұл саясаттың мақсаты – есірткіні өндіру, тасымалдау және тұтынуға қарсы қатаң жазалау шараларын қолдану еді. Алайда, тәжірибе көрсеткендей, тек жазалау арқылы мәселені шешу мүмкін емес. Себебі тәуелділіктің түпкі себебі әлеуметтік және психологиялық факторларда жатыр. Соңғы жылдары АҚШ-та қоғамдық қозғалыстар есірткіге тәуелділерді қылмыскер емес, науқас ретінде қарастыру керек деген ұстанымға көшті. Бұл көзқарас емдеу мен оңалтуды басты бағытқа шығара бастады.
Еуропа елдері де осы бағытты ұстануда. Португалияда 2001 жылдан бастап есірткіні тұтыну қылмыс деп саналмайды. Оның орнына арнайы комиссиялар тәуелді адамдарға психологиялық және медициналық көмек көрсетеді. Бұл саясаттың нәтижесінде есірткі қолданушылардың саны азайып, нашақорлықтан туындайтын өлім-жітім 80 пайызға төмендеген. Нидерландта жеңіл есірткілерге қатысты либералды саясат бар, бірақ мемлекет жасөспірімдер мен қоғамның әлсіз топтарын қорғау үшін қатаң шектеулер енгізеді. Германия мен Швейцарияда есірткіге тәуелді адамдарды әлеуметтік бейімдеу мен еңбекке тарту бағдарламалары тиімді нәтиже беріп келеді.
Азия елдерінде керісінше, қатаң жазалау басым. Сингапур, Малайзия, Индонезия сияқты мемлекеттерде есірткі өндіру немесе сату өлім жазасымен жазаланады. Бұл шара қоғамды қорқыныш арқылы қорғауға бағытталған. Бірақ мұндай тәсілдің адам құқықтарына әсері жөнінде халықаралық пікірталастар жиі туындайды. Қытайда есірткіге қарсы күрес мемлекеттік идеологияның бөлігі ретінде қаралады. Бұл елде тәуелділерді қайта тәрбиелеу лагерьлері бар, ал профилактика мектептен бастап жүргізіледі.
Қазақстанда нашақорлық мәселесі ХХ ғасырдың соңынан бастап ушыға түсті. Кеңес дәуірінде бұл тақырып жабық болғандықтан, қоғам нақты статистиканы білмеді. Тәуелсіздік алғаннан кейін шекара ашылып, Оңтүстік Азиядан Ресей мен Еуропаға бағытталған есірткі тасымалының бір бөлігі Қазақстан арқылы өтетін болды. Бұл жағдай ел ішінде де есірткінің қолжетімділігін арттырды. 2000-жылдары елімізде нашақорлыққа қарсы мемлекеттік бағдарламалар қабылданды. Қазіргі таңда Ішкі істер министрлігі, Денсаулық сақтау министрлігі және қоғамдық ұйымдар бірлесе отырып, алдын алу және емдеу шараларын іске асыруда.
Ресми мәліметтерге сәйкес, Қазақстанда есірткіге тәуелді ретінде тіркелген адамдардың саны азайып келеді, бірақ бұл жасырын тәуелділердің жоқтығын білдірмейді. Әсіресе соңғы жылдары синтетикалық есірткілердің пайда болуы үлкен қауіп төндіріп отыр. Мұндай заттар зертханалық жағдайда дайындалып, химиялық құрамы үнемі өзгеріп отырады. Сондықтан оларды заң бойынша бақылау қиын. Интернет арқылы сатылатын синтетикалық есірткілер көбінесе жастар арасында тарайды. Қолданушылар олардың қауіптілігін түсінбей, бір рет пайдаланып көруден ауыр тәуелділікке ұшырайды.
Нашақорлықтың алдын алу жұмыстары тек құқықтық шаралармен шектелмеуі керек. Бұл – кешенді, көпдеңгейлі процесс. Ең алдымен, отбасы институтының рөлі зор. Ата-ананың баламен ашық сөйлесуі, сенімді қарым-қатынас орнатуы – нашақорлықтың алдын алудың ең тиімді жолы. Мектеп пен университеттерде де тәрбие мен ақпараттық түсіндіру жұмыстары жүйелі жүргізілуі тиіс. Бүгінде Қазақстанда «Салауатты Қазақстан», «Есірткісіз болашақ» сияқты бағдарламалар бар. Бұл жобалар жастарды спортқа, өнерге, еріктілікке тарту арқылы тәуелділікке жол бермеуді көздейді.
Психологиялық тұрғыдан алғанда, есірткіге тәуелділік адамның ішкі жан дүниесіндегі бос кеңістікті толтыру әрекеті. Яғни, адам стресс, жалғыздық немесе мақсатсыздықтан құтылу үшін уақытша ләззат іздейді. Бұл – эмоциялық әлсіздіктің көрінісі. Сондықтан профилактика барысында психологиялық көмек пен мотивацияны күшейту қажет. Әлемнің дамыған елдерінде психотерапевт пен әлеуметтік қызметкерлер тәуелділіктің алдын алуда маңызды рөл атқарады. Қазақстанда да соңғы жылдары мектеп психологтарының кәсіби деңгейін арттыру бағытында жұмыстар жүргізілуде.
Медициналық оңалту – нашақорлықпен күрестің негізгі бағыты. Есірткіге тәуелді адамға тек дәрі-дәрмекпен емдеу жеткіліксіз. Ол өзінің өмірлік бағытын өзгертуі, қоғамға бейімделуі тиіс. Осы мақсатта елімізде бірнеше оңалту орталықтары жұмыс істейді. Мұндай орталықтарда тәуелді адамдарға психологиялық қолдау көрсетіліп, мамандық алу немесе еңбекке бейімделу мүмкіндігі беріледі. Әлем тәжірибесінде мұндай бағдарламалардың тиімділігі дәлелденген. Адам өзін қоғамға қажет сезінген сайын, қайтадан есірткіге оралу ықтималдығы азаяды.
Нашақорлықтың әлеуметтік және экономикалық салдары орасан зор. Ол қылмыстың өсуіне, отбасының ыдырауына, еңбек өнімділігінің төмендеуіне алып келеді. Мемлекет үшін бұл тек денсаулық сақтау мен құқықтық жүйеге түсетін қаржылық жүктеме ғана емес, ұлттық қауіпсіздік мәселесі де. Себебі есірткі арқылы заңсыз табыс табатын топтар қоғамның тұрақтылығына қауіп төндіреді. Сондықтан нашақорлықпен күрес тек денсаулық сақтау саласының емес, бүкіл мемлекеттік жүйенің міндеті болуы тиіс.
Қазіргі таңда ақпараттық технологиялар мен әлеуметтік желілер есірткіні жарнамалаудың жаңа арнасына айналды. Әсіресе TikTok, Telegram сияқты платформаларда есірткіге қатысты бейнелер мен парақшалар көбейіп кетті. Бұл жасөспірімдердің санасын улап, тәуелділікке итермелеуде. Осыған байланысты мемлекет тарапынан киберқадағалау шараларын күшейту қажет. Сонымен бірге, жастардың санасында мықты моральдық иммунитет қалыптастыру – ең маңызды міндеттердің бірі. Бұл үшін білім беру жүйесінде өмірлік құндылықтарды насихаттайтын пәндер мен тренингтер енгізілуі тиіс.
Жастардың рухани тәрбиесі мен бос уақытын тиімді өткізу – нашақорлықтың алдын алудағы маңызды тетік. Спорттық секциялар, шығармашылық үйірмелер мен волонтерлік қозғалыстар жастарды белсенді өмірге тартып, зиянды әдеттерден алшақтатады. Мемлекет пен қоғам осы бағытта бірігіп жұмыс істесе, нәтижелі болмақ. Себебі нашақорлықпен күрес тек ресми құрылымдардың емес, әрбір азаматтың парызы.
Болашақта нашақорлыққа қарсы күрестің табысты болуы қоғамның мәдениеті мен сана деңгейіне тікелей байланысты. Егер адамдар өз денсаулығын, отбасын және өмірлік мақсаттарын жоғары бағалайтын болса, есірткіге орын қалмайды. Салауатты өмір салтын ұстану – жай ғана ұран емес, ол ұлттық рухтың көрінісі. Сондықтан әрбір қазақстандық өзінен бастауы тиіс: өз өміріне жауапкершілікпен қарап, өзгелерге үлгі болу. Осылай ғана біз есірткісіз қоғам құрып, ұлттың денсаулығын сақтай аламыз.
«Жетісу-Ақпарат»
