23 тамызда өтетін Құрылтай сайлауы елдің жаңа саяси моделін легитимдеудің шешуші кезеңі болмақ.
Реформа нәтижесінде Қазақстан бұрынғы қос палаталы парламенттен бас тартып, 145 депутаттан тұратын бір палаталы Құрылтайға көшті, бұл ретте депутаттар біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша пропорционалды жүйемен бес жыл мерзімге сайланады.
Халықаралық тәжірибеге сүйенсек, бүгінде әлемде 107 мемлекетте бір палаталы парламент жұмыс істейді және Қазақстан үшін Швеция, Дания, Финляндия және Жаңа Зеландия сияқты елдердің ашық заң шығару процесі, мықты парламенттік бақылау және партиялардың нақты бәсекелестігіне негізделген тәжірибесі пайдалы болуы мүмкін. Франция Сенатының депутаттары Қазақстандағы бір палаталы парламентке көшуді, Вице-президент лауазымын енгізуді және «Халық кеңесі» институтын құруды «жаңашыл әрі өршіл бастама» деп бағалап, бұл қадамдардың орнықты даму үшін маңыздылығын атап өтті.
Өңірлік деңгейде салыстыратын болсақ, Өзбекстан 2023 жылғы реформасында адам құқықтары мен әлеуметтік мемлекет қағидаларына басымдық беріп, Конституция баптарының санын 155-ке дейін арттырса, Қырғызстан 2021 жылы президенттік басқаруды күшейтіп, консультативтік-бақылаушы орган ретінде «Халық Құрылтайын» енгізді, алайда Қазақстанның 2026 жылғы моделінде Құрылтай тек жиын емес, мемлекеттің жалғыз заң шығарушы органы болып табылады. Реформаның тағы бір маңызды институционалдық жаңалығы – заң шығару бастамасы құқығына ие болатын Халық Кеңесінің құрылуы, ол азаматтық қоғам мен бір палаталы парламент арасындағы институционалдық көпірге айналып, заң шығару процесіне қоғамдық ұйымдар мен өңірлер өкілдерінің тікелей қатысуын қамтамасыз етеді.
Орталық сайлау комиссиясының түсіндіруінше, жаңа Конституция аясындағы сайлау науқанында 2023 жылы 5% және одан жоғары дауыс алған партиялар сайлау жарнасын төлеуден босатылады, сондай-ақ саяси ұйымдарға өздерінің интернет-ресурстары мен онлайн-платформалардағы аккаунттарында үгіт-насихат жүргізуге ресми құқық берілді. Сарапшылардың пікірінше, Құрылтай сайлауы легитимдеу, партиялық жүйені нығайту, заң шығару рәсімдерін бір органда шоғырландыру және жаңа парламенттік мәдениеттің негізін қалау сияқты төрт негізгі функцияны атқаратын болады.
Осылайша, 2026 жылғы Құрылтай сайлауы Қазақстанның «жаңа саяси архитектурасының емтиханы» іспетті, ол конституциялық нормалардың нақты мазмұнмен толығуын және халықаралық стандарттардың ұлттық ерекшеліктермен үйлесуін айқындайды.
«Жетісу-Ақпарат»
