«Кеңесіп пішкен тон келте болмас» дейді қазақ. Бұл – халқымыздың мемлекеттік басқару мәдениетінің өзегіне айналған өмірлік қағида. Даланың демократиясы деп бағаланатын билер институты, ақсақалдар кеңесі, құрылтай – барлығы да осы ұстанымның негізінде қалыптасты. Себебі қазақ үшін ел тағдыры көптің ақылымен шешілетін ортақ мәселе болған.
Құрылтай – ғасырлар қойнауынан жеткен мемлекетшілдік дәстүрдің заманауи жалғасы. Ол өткен мен бүгінді жалғаған алтын көпір іспетті. Сондықтан Құрылтай туралы сөз қозғағанда, оны тек кезекті жиын немесе ресми басқосу ретінде бағалау жеткіліксіз. Бұл – ұлттың бағыт-бағдарын айқындайтын, қоғамдық пікір мен мемлекеттік шешімнің тоғысатын кеңістігі.
Тарихқа үңілсек…
«Өткенін білмегеннің болашағы бұлыңғыр» деген қанатты сөз бар. Қазақ тарихында елдік мәселелер ешқашан жабық кабинетте шешілмеген. Хан сайлау, жер дауы, сыртқы саясат, елдің бірлігі сияқты тағдырлы мәселелердің барлығы құрылтайда талқыланды.
XVIII ғасырдың басындағы Ордабасыдағы басқосу – соның айқын дәлелі. Үш жүздің басын қосқан игі жақсылар елдің тағдырын саралап, жоңғар шапқыншылығына қарсы біртұтас қол құруға келісті. Тарихшы Лев Гумилев: «Көшпелі қоғамның өміршеңдігі оның кеңесу мәдениетінде жатыр» деген болатын. Расында да, дала өркениетінің күші қаруда ғана емес, ақылдасу мен мәмілеге келуде болды.
Қазіргі қоғам бұрынғыдан әлдеқайда күрделі. Экономика, цифрландыру, жаһандану, демография, экология, ұлттық қауіпсіздік сияқты мәселелер бір-бірімен тығыз байланысты. Ұлттық құрылтайдың ерекшелігі де осында. Оның құрамында ғалымдар, кәсіпкерлер, мәдениет қайраткерлері, жастар, қоғам белсенділері, өңір өкілдері бас қосып, ел дамуының түрлі бағыттарына қатысты ұсыныстарын ортаға салады. Бұл – пікір алуандығын сақтай отырып, ортақ мүддеге қызмет етудің үлгісі.
Француз ағартушысы Жан-Жак Руссо: «Мемлекеттің күші оның заңында ғана емес, азаматтарының сенімінде» деген еді. Ал сенім диалог болған жерде ғана қалыптасады.
Ұлттық құндылық – ұлттық қауіпсіздік
Құрылтайда жиі көтерілетін мәселелердің бірі – ұлттық құндылықты сақтау. Өйткені бүгінгі ақпараттық кеңістікте халықтың санасы үшін күрес жүріп жатыр. Ахмет Байтұрсынұлы: «Ұлттың сақталуына да, жоғалуына да себеп болатын нәрсенің ең қуаттысы – тіл» деп жазған.
Тіл, тарих, дәстүр, мәдениет – мемлекеттің рухани іргетасы. Экономика уақытша әлсіреуі мүмкін, бірақ рухани тұтастық жоғалмауы қажет. Сондықтан Құрылтайда көтерілетін тәрбие, кітап оқу мәдениеті, тарихи сананы жаңғырту, ұлттық мәдениетті дәріптеу мәселелері тек гуманитарлық тақырып емес. Олар елдің ұзақ мерзімді қауіпсіздігімен тікелей байланысты.
Қоғам өзгерсе – Құрылтайдың мазмұны да өзгереді
Ежелгі құрылтайда жаудан қорғану мәселесі бірінші орында тұрса, бүгінгі Құрылтайдың функциясы мүлде басқа.
Бүгінде білім сапасы, ғылымды дамыту, жасанды интеллект, цифрлық экономика, кәсіпкерлік, ауылды дамыту, өңірлік теңгерім, жастардың әлеуеті, әлеуметтік әділеттілік мәселелері талқылануда. Бұл – қоғамның даму деңгейінің көрсеткіші.
Кейде қоғамда әртүрлі көзқарастың болуы алауыздық ретінде қабылданады. Алайда өркениетті мемлекеттер үшін пікір алуандығы – дамудың алғышарты.
Қазақта: «Ақылдасқан озбайды, ақылсыз тозбайды» деген тәмсіл бар. Құрылтайдың басты құндылығы да осында. Ол әртүрлі көзқарасты бір үстел басына жинап, ортақ шешімге келудің жолын ұсынады.
Құрылтай тек мемлекеттік органдардың жұмысы емес. Оның нәтижесі қоғамның белсенділігіне де байланысты. Абайдың: «Сен де бір кірпіш дүниеге, кетігін тап та, бар қалан» деген сөзі бүгінгі күні бұрынғыдан да өзекті. Әр азамат өз ісіне жауапкершілікпен қарағанда ғана Құрылтайда көтерілген бастамалар нақты нәтижеге айналады. Өйткені қандай жақсы идея айтылса да, оны жүзеге асыратын – адам.
Қазақ халқы ғасырлар бойы ақылмен ел болған халық. Хандар ауысқанымен, заман өзгергенімен, кеңесіп шешім қабылдау дәстүрі үзілген жоқ.
Бүгінгі құрылтай – сол тарихи сабақтастықтың жаңа кезеңдегі көрінісі. Мұнда айтылған әрбір ұсыныс елдің ертеңіне қатысты. Сондықтан Құрылтайдың маңызын бір күндік жиынмен өлшеуге болмайды.
Халық даналығында: «Көптің ойы – көл», «Жұмыла көтерген жүк жеңіл», «Ырыс алды – ынтымақ» дейді. Осы үш нақылдың өзі Құрылтайдың мәнін толық ашып тұр. Себебі елдің болашағы – ортақ ақылда, ортақ жауапкершілікте және ортақ мақсатқа жұмылған бірлікте.
Айша ҚАДЫР
