Қазақстан Республикасының Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің өңірлік өкілі ретінде мен азаматтардың құқықтарын қорғау, оның ішінде түрмеде отырған жандардың құқықтарын қорғаудың маңыздылығын терең түсінемін. Тұтқындардың құқықтары – біздің мемлекетіміздің құқықтық жүйесінің ажырамас бөлігі. Тұтқында отырғандар қоғамнан оқшауланған азаматтар болғанымен, олардың құқықтары мен адамдық қадір-қасиеті ешқашан шектелмеуі керек. Әрбір адамның негізгі құқықтары, оның ішінде өмір сүру, денсаулығын қорғау, заңды көмек алу сияқты құқықтары қорғалуы тиіс.
Тұтқындардың құқықтарын қорғауды қамтамасыз ететін Қазақстан Республикасы бірнеше маңызды халықаралық шарттардың қатысушысы саналады. Атап айтқанда, Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт, Азаптауларға және басқа да қатыгездік, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы конвенция сияқты халықаралық құжаттар еліміздің құқықтық саясатының негізін құрайды. Осындай халықаралық келісімдерге қол қойған еліміз құжаттарға сәйкес міндеттемелер алады және оларды жүзеге асыруға міндетті. Одан бөлек, Қазақстан заңнамасында да тұтқындардың құқықтарын қорғау бойынша нақты нормалар бар. ҚР Конституциясы және Қылмыстық-атқару кодексі тұтқындардың өмір сүру жағдайларын, медициналық көмек алуын, заңды қорғауға қол жеткізуін және басқа да құқықтарын қамтамасыз етуге бағытталған маңызды құжаттар.
Дегенмен тұтқындардың құқықтары туралы заңнамалық негіздер болғанымен, елімізде әлі де бірнеше өзекті мәселе бар. Соның ең үлкені – еңбекпен түзеу мекемелерінің лық толуы. Көптеген түрмелер мен колониялар белгіленген нормадан асып жұмыс істейді, бұл тұтқындардың жағдайына теріс әсер етеді. Түрмелердің толып кетуі санитарлық талаптардың бұзылуына, медициналық көмек көрсету тапшылығына және басқа да мәселелерге апарады. Бұл жағдайлар тұтқындардың денсаулығына кері әсер етеді және олардың өмір сапасын төмендетеді. Сондай-ақ, тұтқындардың қорғаушыға қол жеткізуі, заңды көмек алу құқығы және тергеу барысында азаптаулар мен зорлық-зомбылықтардың орын алуы сияқты мәселелер әлі күнге дейін өзекті. Тұтқын құқығының бұзылуы туралы мәліметтер жиі кездеседі және біз бұл мәселелерді шешуге бар күшімізді салып жұмыс істеудеміз.
Қазақстан халықаралық құқық қорғау ұйымдарымен тығыз байланыста жұмыс істейді, бұл тұтқындардың құқықтарын қорғау мәселелеріне назар аударуға және оларды шешуге мүмкіндік береді. Тұтқындардың жағдайын бақылау үшін тәуелсіз комиссиялар мен омбудсмендердің құрылуы – маңызды қадам саналады. Бұл қадамдар тұтқындардың құқықтарының сақталуын қамтамасыз етуге және олардың жағдайын жақсартуға бағытталған.
Соңғы жылдары Қазақстанда жазаның баламалы түрлерін енгізу тәжірибесі кеңінен қолданылуда. Мысалы, шартты түрде соттау, үйқамаққа алу және қоғамдық жұмыстар түріндегі жазалар түзеу мекемелеріндегі жүктемені төмендетуге көмектеседі, сонымен қатар қылмыс жасаған адамдарға қоғамға қайта оралуға мүмкіндік береді. Бұл шаралар жазаны орындау мен адам құқықтарын қорғау арасындағы тепе-теңдікті сақтауға ықпал етеді.
Қоғамдық ұйымдар мен құқық қорғаушылар тұтқындардың құқықтарын қорғауда маңызды рөл атқарады. Олар тұтқындармен жұмыс істеп, құқықтық көмек көрсетіп, олардың құқықтары туралы ақпарат таратып, бұзылған құқықтарды қалпына келтіруге бағытталған әрекеттерді жүзеге асырады. Бұл ұйымдардың жұмысы өте маңызды, өйткені олар заңсыздықтарды анықтап, мемлекетке оларды түзету қажеттілігі туралы хабарлайды. Осы ұйымдардың қолдауымен тұтқындардың құқықтарын қорғау жүйесі жетілдірілуде.
Құқықтық мемлекет ретінде біз үшін тұтқындардың құқықтарын қорғау тек заң талаптарын орындау ғана емес, сонымен қатар адамгершілік орнату міндетіміз. Тұтқындар да адам, олардың құқықтары мен қадір-қасиеті сақталуы тиіс. Қазақстанның пенитенциарлық жүйесінде әлі де шешілуі қажет бірқатар мәселелер бар. Алайда халықаралық стандарттарға сәйкестендіру, заңнамалық реформалар мен қоғамдық бақылауды күшейту арқылы біз тұтқындардың жағдайын жақсарта аламыз.
Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің өңірлік өкілі ретінде міндетіміз – тұтқындардың құқықтарын қорғау, олардың құқықтары бұзылған жағдайда әділдік орнату және оларға қоғамға қайта оралу үшін барлық мүмкіндіктерді қамтамасыз ету. Қазақстан бұл бағытта алға жылжып келеді. Болашақта осы саладағы жетістіктер арта түсеріне сенемін.
Қанат Қарымсақов
ҚР Адам құқықтары Жөніндегі Уәкілдің Жетісу облысы бойынша өкілі
Фото: www.acat.kz
