Жетісу – жыр мен күйдің, айтыс пен терменің киелі мекені. Бұл өңірден шыққан ақындар тек сөз өнерін ғана емес, халықтың тұрмыс-тіршілігін, мінезі мен дүниетанымын да айна-қатесіз жеткізе білді. Солардың қатарында Қалқа Жапсарбаевтың есімін ерекше атап өткен жөн, өйткені биыл ақынның туғанына 140 жыл толады.
Бүгінде Жетісу облыстық М. Тынышбай-ұлы атындағы тарихи-өлкетану музейі қорында ақынның көзі тірісінде ұстаған домбырасы сақтаулы. Бұл құнды жәдігерді музейге ұлы Әбдібек Жапсарбаев табыстаған. Қалқа ақын домбыраны өткен ғасырдың алпысыншы жылдары Алматыға сапары кезінде сатып алып, өмірінің соңына дейін серік еткен екен. Сол бір қарапайым ғана аспапта тұтас дәуірдің үні, ақын жүрегінің дүрсілі, халық мұңының сарыны жатыр.
Қалқаның өмір жолы жеңіл болған жоқ. Сарықұм ішіндегі Қонысбай байдың есігінде жүріп, ішер асқа, киер киімге жарымай күндері өтіп жүргенде, Сүнбай жалшының айтқан ақылын тыңдап Мұқыры ауылынан шыққан 13 жасар бала Қалқа жаяу жүріп отырып, Талғардағы бір орыс көпесіне барып жалданады. Орыс көпестің жұмысын істеп жүргенде бір етікшімен танысқан екен. Сол қарапайым етікшінің үйінде Қалқа алғаш рет жарапазанның зарлы да мұңлы әуенін тыңдапты. Үй иесі етікші жарапазан айтқан жігітке 20 тиын күміс ақша ұстатқан. Қалқаның ақындық сезімінің оянуына, қолына домбыра алып, кеудесіне жиналған мұңды өлең қылып айтуына сол бір жарапазанның әуені себеп болған. Көңіліне белгісіз бір шумақ жолдары еріксіз келіп, Қалқа домбыраны қолына алыпты. Алғашқыда бойындағы бұл құбылысқа аса мән бермеген көрінеді. Бірақ жатса да, тұрса да ойына өлең жолдары оралып, мазасыз бір күй кешкен. Өлеңге деген құштарлығы сол кезде басталған. Етікшіге жалданып жүріп ағаштан шағын домбыра ойып алыпты.
Жасынан зерек Қалқа ел аузындағы қисса-дастандарды жаттап, жиын-тойларда айтып, халықтың ықыласына бөлене бастайды. Оның ақындық жолы халық тағдырымен тамырласып, бірге өрілді. Ақын жырларында әділдік пен адалдықты ту етіп, зұлымдық пен қайырымсыздықты батыл әшкереледі.
Қалқаның өнерін жоғары бағалаған алып тұлға – Жамбыл Жабаев. Жамбыл ақын оны «қанжар ақын» деп атап, өткірлігі мен тапқырлығына ерекше тәнті болған. Қалқаның суырыпсалмалық қабілеті, ұшқыр ойы, дәл де әсерлі теңеулері оны өзгелерден даралап тұрды. Ел аузында сақталған деректерге сүйенсек, Жамбыл бірде ризашылық белгісі ретінде өз домбырасын Қалқаға сыйға тартқан деседі.
Қалқа Жапсарбаев үшін домбыра жай ғана аспап емес. Ол сырлас та мұңдас, халық үнін жеткізер қасиетті құрал, рухтың тірегі іспетті.
Домбыраның қоңыр үнімен ол халықтың жан дүниесін сөйлетті, елдің мұңын жеткізді, әділдіктің сөзін айтты. Айтыс сахнасында шындықты ту етіп, тайсалмай сөйлеген ақынның үні уақыт өткен сайын асқақтай түсті.
Бүгінде Қалқа мұрасы қазақ руханиятының алтын қорына енген асыл қазына. Оның жырлары бүгін мен болашақты жалғайтын рухани көпір. Домбыра үнімен өрілген сол жырлар халық жадында мәңгі жаңғырып, ұрпақтан ұрпаққа жетіп келеді.
Айгүл ӘЛІМБАЕВА,
М. Тынышбайұлы атындағы
тарихи-өлкетану музейінің аға ғылыми қызметкері
