Маусым айының соңы еді. Мектептегі соңғы қоңырау соғылып, табалдырық аттаған түлектерді шығарып салған соң өзімді бейне бір ағыннан шыққан жаңқадай сезіндім. Үш күнге Алакөлге жол тарттым. Телефонды өшіріп, ешкімге ескертпедім. Тек өзім және жол ғана бар.
Алакөлге күн еңкейе жеттім. Көлдің самалы алғаш рет кеудеме жеңіл тыныс бергендей болды. Жағажайдағы демалыс орындарының бірінен бөлме жалдап, жүгімді тастадым да тікелей су жиегіне тарттым. Адам аз, тыныш жер. Маған керегі де сол еді.
Бір-екі сағаттан соң жағажай маңындағы отын жарып жүрген бір баланы көзім шалды. Қолында ескі балта, үстінде шаң басқан футболка. Жасы он алтыдан аспаған, бірақ дене қимылы ересек адамдікіндей мығым.
Түн ортасы ауған шақ. Жағажайда жалғыз жүріп су дыбысына құлақ түріп отыр едім, әлгі бала алыста от жағып отыр екен. Қасына жақындадым. Сіріңкесі бар екен қолында. Тосырқаған жоқ. Маған қарап:
– Аға, шылым бар ма? – деді.
– Бар. Кел, бірге тартайық, – дедім.
Қасындағы орындыққа жайғастым. Шылым тұтаттым. Ол қарап тұрды.
– Сіз мұғалім сияқтысыз? – деді.
– Қайдан білдің?
– Түріңізден. Көзіңізде бір жұмсақтық бар. Қатты сөйлейтін адам емес сияқтысыз. Тағы… кеудеңіздегі қалам да айтып тұр, – деп күлді.
Мен де күлдім. Баланың байқампаздығына таңғалдым.
– Дәл таптың. Мұғаліммін.
– Әдебиет пе?
– Иә. Оны да қайдан білдің?
– Темекі тартатын әдебиетшілер көп қой, – деп әзілдеді. Екеуміз күлдік. Әңгімеміз осылай басталды.
– Әдетте мұғалімдер балаларға шылым шектірмейді ғой… – деді ол.
– Иә, бірақ кейде темекі – жай темекі емес, адамның ішкі ауырлығын жеңілдетудің бір жолы сияқты, – деп жауап бердім. – Ал сен неге шегіп жүрсің?
Ол біраз үнсіз отырып көкжиекке көз тікті.
– Кейде ішіңде бірдеңе жиналып қалады. Айтқың келеді, бірақ ешкім тыңдамайды. Сонда шылымға жүгінесің. Кем дегенде түтін сені түсінеді… – деді.
– Ал енді мен тыңдап отырмын. Айтшы, не мазалайды сені?
– Бәрін бірден айта алмаймын. Бірақ сізбен сөйлескім келеді, аға.
Аты – Әлихан. 9-сыныпты енді ғана бітіріпті. Қызыл аттестат алған. Бірақ ол мақтаныш емес, оған әйтеуір артта қалған бір белестей ғана көрінді.
– Қызыл аттестат алдың ба? Жарайсың! Қай пәндерден жақсысың?
– Математика мен қазақ тілінен. Бірақ әдебиетті ұнатам. Әсіресе, Бауыржан Момышұлы мен Мұқағалиды көп оқимын, – деді ол.
– Неге дәл солар?
– Екеуі де шындықты айтқан. Сөзбен емес жүрекпен. Мен де сондай адам болғым келеді. Бірақ…
Ол сөзін аяқтамай шылымын қайта тұтатты.
– Анаң бар ма еді?
– Иә… Үш жыл бұрын. Бір күнде бәрі өзгеріп кетті. Ол барда бәрі жақсы еді. Қазір… Ағамның үйінде тұрамыз. Ол кісі жаман емес. Бірақ мен өзімді бөтен сияқты сезінем.
– Әкең ше?
– Ол кеткен. Басқа әйелге үйленіп, басқа өмір бастап кеткен. Бізбен байланыс жоқ. Інім мен әпкем үшін жауапкершілік өзімде сияқты. Ағама салмақ салмайын деймін. Сол үшін осында келдім.
– Қиын екен…
– Қиын емес, аға. Қиын болғаны – анам кетіп қалғандағы күндер. Қазір тек – тіршілік.
– Інің мен әпкең не істеп жүр?
– Әпкем оқуға түсетін болды. Інім 2-сыныпқа көшті. Екеуіне де киім, басқа да нәрселер керек. Сол үшін таңнан кешке дейін осында тер төгемін. Бала болып ойнамағалы да біраз болды.
Мен ішімнен: «Сен бала емес, ер-азаматсың, Әлихан», – деген ой түйдім.
Демалысым өтіп жатты. Мен Әлиханмен жиі сөйлестім. Ол бұрынғыдай емес, ашыла түсті. Кейде көлге бірге барып, шылым шегіп отырып, аспанға қарап үндемей отыратынбыз.
– Аға, сіз бала кезіңізде не армандадыңыз? – деп сұрады бір күні.
– Әдебиетші болғым келді. Жазушы. Бірақ өмір басқа жолға бұрды. Енді жазуға уақыт таппай жүрмін.
– Мен де армандаймын кейде. Бірақ кейде арман – уақытың жоқ кезінде азап сияқты. Қолың жетпейтін нәрсені ойлап кетсең жүрегің ауырады.
– Бірақ сен бәрібір армандаудан бас тартпа. Армансыз адам – тамырсыз ағаш.
– Сол тамырсыз ағаш болмау үшін осы жерде жұмыс істеп жүрмін. Ақша жинасам, колледжге түсіп көрем. Мүмкін, әдебиет бөліміне.
– Егер шынымен қаласаң, жол табылады. Мен саған көмектесе аламын.
– Шынымен бе?
– Иә. Тек сен тоқтама. Жаз. Кітап оқы. Көп сұрақ қой. Сенде қабілет бар.
– Рақмет, аға… Сіз секілді жақсы адамдардың барына көзім жетті. Әлемде жақсы адамдар бар екеніне сенгім келетін еді – бүгін сендім.
– Жоқ, Әлихан. Сен – сондайлардың бірісің. Сен өзгеше баласың.
Ол үндемеді. Тек басын изеді.
Сол кеш – біздің соңғы кешіміз еді. Алакөлдің қараңғылығы қоюланып, жұлдыздар жымыңдап тұрған. Әлихан баяу жүріп келді де қасыма отырды. Шылымын тұтатпай алақанында біраз ұстап отырды.
– Аға…
– Тыңдап отырмын, – дедім.
– Мен сізбен үш-ақ күн сөйлестім. Бірақ ішімдегіні көп адамға айта алмағанмын.
– Себебі?
– Себебі, мені тыңдауға ешкім дайын емес сияқты. Қазір адамдар көп сөйлейді. Тыңдауға ешкімнің зауқы жоқ.
– Сен дұрыс айтасың. Кейде сөз емес, тыныштық әлдеқайда құндырақ.
Ол маған тік қарады.
– Сіз менен ештеңе сұрамай тұрып-ақ сізге бәрін айтқым келді. Себебі, сіз мені адам ретінде қабылдадыңыз. «Темекі тартқаның дұрыс емес» демедіңіз. «Сен кішкентайсың» деп менсінбей қарамадыңыз. Үнсіз отырдыңыз. Сол үнсіздік мен үшін ең үлкен сенім болды.
Мен оған қарап отырып, қолымды иығына қойдым. Ол бұл әрекетті сөзсіз қабылдады.
– Кейде баланы тәртіппен емес, құрметпен тәрбиелеу керек, – дедім баяу ғана.
– Сіз маған ештеңе үйреткен жоқсыз, аға. Бірақ мен осы үш күнде өз өміріме алғаш рет сырттан қарадым. Бұрын мен тек «шыдауым керек» деп ойласам, қазір «менің де құқым бар өмірге» дейтін болдым.
– Сенде ғана емес, сенің дауысыңда да үлкен қуат бар.
– Сол қуатты жоғалтып алмауым керек, солай ма?
– Иә. Оны жоғалтсаң – өзіңді жоғалтасың.
Біз үндемей ұзақ отырдық. Жұлдыз көп еді. Сол сәтте мен Әлиханға аянышты көзқараспен қараған жоқпын. Қайта құрметтедім. Ол – бала емес, өмірдің бар ауырлығын көтеріп жүрген жас батыр еді.
Үшінші түн. Мен қайтуға жиналып жатқанмын. Әлихан менімен тағы отырып, шылым тұтатты. Жағалауда түнгі тыныштық, тек толқынның баяу үні ғана бар.
– Аға, сіз менің өміріме араласқан жоқсыз. Бірақ менің сөздеріме шек қоймадыңыз. Сол үшін рақмет, – деді.
– Сенің өміріңді түсінуге тырыстым. Бұл – саған деген құрмет.
– Білесіз бе, кейде адамға ақыл айтқаннан гөрі үнсіз тыңдағаны керек. Сіз сондай болдыңыз. Сол үшін мен өзімді алғаш рет адам сияқты сезіндім. Кінәлі емес, күрескер сияқты.
– Сен сондайсың да. Сен – күрескерсің, Әлихан. Мұны ұмытпа!
– Ұмытпаймын. Сізді де ұмытпаймын. Маған ұрысқан емес, түсінген мұғалім екеніңіз үшін.
– Қоштасар сәт келді…
– Аға…
– Айта бер.
– Осы өмірде кім болатынымды білмеймін. Бірақ сізбен жолыққан сәт – менің маңызды бұрылысым болды.
Мен бұрылып, оның иығына қолымды қойдым. Бұл – үнсіз алғыс еді.
Алакөлден қайтып бара жатқанда кеудемде бір қуыс орын қалғандай болды. Мен демалып емес, бір тағдырды көріп, бір баланың ішкі әлемін танып қайтқандай болдым. Ол маған сабақ берді. Сабақ емес – шындық.
Мектептегі балалардың жүзінде бейғам күлкі, еркелік, балалық бар. Бірақ сол күлкінің ар жағында Әлихан сияқты үнсіз тағдырлар тұрғанын ұмытпау керек. Олар сабақты күнделіктен емес, өмірден оқиды.
Кейде өмір – ең сабырлы ұстаз. Ал біз – оның үнсіз тыңдаушысымыз. Алакөлдің жиегінде мен бұл сабақты өттім. Енді оны жүрегімде сақтаймын.
Ерден НҰРАХМЕТ
Талдықорған қаласы
