Жылқы туралы ой қозғағанда, жай ғана көлік пен спорт емес, бүтін бір өркениеттің жүрек соғысы еске түседі. Ал қазақ даласы сол жүректің дүрсілі естілетін кеңістік іспетті. Көшпелі өмір салтының өзегіне айналған жылқы адамзат картасын «кішірейтті»: қашықтық жақындады, сауда мен хабар тасу жылдамдады, соғыс тактикасы өзгерді, мәдениеттер тоғысты.
Қазақ даласында жылқыны қолға үйреткен жұрт ұлан-ғайыр даланы қорғап қана қойған жоқ, Еуразия тарихының ырғағын өзгертті. Сол ықпалдың даусыз айғағы – сақ пен ғұннан бастап, Шыңғыс хан мен Әмір Темір дәуіріне дейінгі атты әскердің дәурені. Ал бүгін жылқы бізге ұлттық ойын, қымыз мәдениеті әрі медицинадағы ат терапиясы арқылы қайта қызмет етіп тұр.
Бүгінгі Қазақстан аумағындағы қазба ескерткіштері далалықтардың жылқыны ерте қолға үйреткендігінің нақты айғағы. Ауыздық ізі түскен тістер, ер-тұрман бөлшектері, биенің сүтін ашытып ішу дәстүрі – бәрі де жылқының көлік қана емес, тұрмыс пен дүниетанымның тірегіне айналғанын көрсетеді.
Әрине, «жылқыны алғаш қолға үйреткен қазақ» деген тіркес этнологиялық тұрғыдан шартты. Қазақ этносы кейінірек қалыптасты. Бірақ жылқыны ерте игеру тәжірибесі дәл осы кеңістікте жинақталып, ұрпаққа ұласып, мінезге айналды. Бүгін біз «Алтай мен Атыраудың арасын» ат тұяғымен шолып, жерұйық іздеген жұрттың тікелей мұрагеріміз.
Сақтар дәуірінде ат тек көлік емес, салтанат пен соғыс символы. Мұзды қорғандардан табылған әшекейленген ат әбзелдері, жауынгермен бірге көмілген тұлпарлар атты әскердің әлеуметтік, тіпті рухани статусының айғағы. Ат үстіндегі садақ ату, тез маневр, жалған шегіну дала тактикасының мектебі сол кезден басталады.
Ғұндар Еуропаның саяси картасын шайқап, Рим әлемін жаңа тактикамен бетпе-бет қалдырды. Ат үстіндегі жедел шабуыл мен көз ілеспес шегіну, кеңістікті «жер бедері емес, жылдамдық» арқылы ұту – кейінгі ғасырлардың да әскери математикасында өз ізін қалдырды.
Шыңғыс хан дәуірі ат пен жүйенің синтезі. Ат ауыстырып мінетін бекеттер (жол торабы), жол бойы күзет пен азықты алдын ала дайындау, белгі беру тәртібі – бәрі ақпарат пен бұйрықтың жүйелі, жылдам жүруін қамтамасыз етті. Еуразияны «бір тынысқа» біріктірген де – осындай жылдам байланыс мәдениеті.
Әмір Темірдің жебелі атты әскері тәсілі ұсақ-түйекке дейін ойластырылған. Тұтқиыл шабуыл, ортаны бұзу, оң-сол қанаттың айналып өтуі – бәрі де ат үстінде туған стратегия. Қысқасы, ат – даланың тек жүрегі емес, миы да болды: басқару, байланыс, логистика барлығы атқа «жүктелді».
Жылқының арқасында:
-
Қашықтық жақындады. Бұйрық пен хабар тәулігіне жүздеген шақырымға жететін жүйе – империялардың «нерв жүйесін» қалыптастырды.
-
Сауда жанданды. Қорғалған, алдын ала белгіленген жолдар Жібек жолын тек географиялық дәліз емес, мәдени магистральға айналдырды.
-
Әскери тактика өзгерді. Үзеңгі, ер-тұрман, ат қоймасы (ат ауыстыру) – үлкен кеңістікті аз күшпен игерудің формуласы болды.
-
Мәдени диалог орнады. Ат – жырдың бейнесі, салтанаттың сәні, шаруашылықтың өзегі. Ат арқылы келген қарқын әдебиет пен өнерге де «жылдамдық» пен кеңдік сыйлады.
Көшпенділердің күнделікті машығы бейбіт дәуірде ойын-спортқа айналды. Бұл жай ермек емес, ат үстінде өмір сүру дағдысын ұрпаққа жеткізудің амалы.
-
Көкпар – командалық стратегияның алтын мектебі. Тепе-теңдік, күш, тактикалық ойлау – бәрі бір ойынның бойында тоғысқан. Қауіпсіздік үшін бүгінде жасанды муляж қолдану тәжірибесі де кеңейіп келеді.
-
Аударыспақ – ат үстіндегі күрес. Қол-аяқ күшінен бұрын, дене орталығын (тепе-теңдікті) ұстай білу – басты қағида.
-
Бәйге – төзім мен тактиканың сыналатын алаңы. Ат күтімі, шаптырым, желдің бағыты, шабандоздың салмағы – ұсақ детальдың өзі шешуші.
-
Қыз қуу – өнер мен ептің жарысы. Жылдамдық, айналып өту, дәл уақытты таңдау – бәрі «ойын» деп аталғанымен, ат үстіндегі шеберлікті шыңдайды.
-
Теңге ілу – жүріс үстінде жерден затты іліп алу. Бұл – икем, белдің иіні, көз бен қолдың үйлесімі деген сөз.
Осының бәрі бір нәрсені дәлелдейді: «Алтай мен Атыраудың арасын» атпен шолып қорғаған жұрт үшін ат үстіндегі машық – тек спорт емес, қауіпсіздіктің де мәдени коды.
Ал енді бие сүтіне келейік. Ол жеңіл сіңімді, оның ашытылған түрі қымыз қазақ дастарханының қадірлі сусыны. Ұзақ жорықта күшті қалпына келтіретін, еңбек күні біткенде шаршауды басатын «жасыл энергия» десек, артық емес.
Дәрігерлердің ортақ пікірі мынаған саяды: қымыз – дәрі емес, бірақ функционалды тағам ретінде пайдалы. Ас қорыту жүйесіне жұмсақ әсер етеді, тәбетті ашып, тыныс жолдарына да жайлы тиетіні тәжірибемен белгілі. Әрине, лактозаға сезімтал адамдар сақ болғаны дұрыс; созылмалы сырқаты барлар емдәміне қосуды дәрігер кеңесімен үйлестірсе, игілігі артады.
Соңғы жылдары ат терапиясы (hippotherapy) балалар мен ересектердің реабилитациясында кеңінен қолданылып жүр. Физиотерапевттер былай түсіндіреді: аттың үшжақты тербелісі адамның табиғи жүру кинематикасына ұқсайды. Тұлғаның «ядро» бұлшықеттері (арқа, іш, жамбас) жұмсақ әрі тұрақты ырғақпен жұмыс істейді, тепе-теңдік пен координация жақсарады.
Педиатрлар мен реабилитологтардың тәжірибесі көрсеткендей, бұл әсіресе:
-
Церебралды сал ауруы бар балалардың ірі моторикасын,
-
Сенсорлық интеграциясы әлсіз балалардың назарын,
-
Тепе-теңдік бұзылыстары бар ересектердің қозғалыс сапасын
жақсартуға көмектесуі мүмкін.
Маңыздысы ат терапиясы негізгі емнің орнын баспайды, ол қосымша әдіс. Қауіпсіздік бірінші орында: сертификатталған нұсқаушы, медициналық тексеріс, арнайы жабдық (қорғаныс шлемі), терапиялық аттың мінезі мен жүрісінің тұрақтылығы – шарт.
Байқасаңыздар: бүгінгі балаға қозғалыс жетпейді. Төрт қабырға, экран, тез өзгеретін бейне – зейін тұрақсыздығын күшейтеді. Бұл жерде жылқы – тек романтика емес, нақты шешімдердің бірі.
Мектеп бағдарламасындағы дене шынықтыруды жылқы міну, ат қора, ипподром инфрақұрылымымен ұштастыруға болады. Қаланың айналасындағы ат үйірмелері мен саябақ бағыттары – балалар үшін «тірі табиғат лабораториясы». Жасөспірім аттың мінезін таниды, жауапкершілікті үйренеді: ер-тоқымды жөндеу, ат күтімі, уақыт тәртібі – бәрі күні ертең өзінің де өмір тәртібіне айналады.
Баланы телефоннан тыйғымыз келсе, әуелі өзіміз тыйылуым керек. Осы қарапайым шындықты күнде ұмытамыз. Баламен бірге далаға шығып, атқа мінгізіп, ат қораның , шөптің иісін сезіндірсек – ұялы телефоннан келетін «тез қуаныштың» орынсыз тартымдылығы өзі-ақ бәсеңдейді. Баланың көзіне қарап сөйлесу, бірге бір нәрсе жасау, ортақ естеліктер жинау – тәрбие деген ұзақ жолдың қысқа, бірақ аса маңызды қадамдары.
«Жылқы – ауылдың ғана дүниесі» деген түсінік әлдеқашан ескірді. Бүгін қалаларда да ат спорты мектептері, ипподромдар, терапиялық орталықтар көбейіп келеді. Қалалық мәдениетке атқа қатысты қауіпсіздік стандарттарын, ветеринарлық бақылауды, экологиялық тәртіпті енгізсек – жылқының адамға беретін игілігі еселенеді.
Ұлттық ойындарымызды да кәсіби арнаға бұру – уақыты келген шаруа. Көкпардың қауіпсіз нұсқалары, жас ерекшелігіне қарай регламент, жабдықтың стандартталуы – спорт пен дәстүрді бірге өсіретін жол.
Жылқы көшпенділердің ғана емес, бүкіл Еуразияның тағдырын өзгерткен жануар. Ол қашықтықты қысқартты, адамдарды жақындатты, мәдениеттерді сөйлестірді. Қазақ даласы осы үлкен өзгерістің эпицентрлерінің бірі болды: сақ пен ғұнның, Шыңғыс хан мен Темірдің атты әскер дәуірі – соның көрінісі.
Бүгін біз сол мұраны құр мәрмәрға қашап қоятын ескерткіш емес, тірі тәжірибеге айналдыруымыз керек:
-
қымыз мәдениетін заманауи тағамтанумен ұштастыру,
-
ат терапиясын медицинамен тығыз байланыстыру,
-
ұлттық ойындарды қауіпсіз әрі кәсіби спортқа көтеру,
-
балаларды табиғатпен, қозғалыспен қайта табыстыру.
Оқырман, дәл қазір өзімізге қарапайым сұрақ қоялық: «Балама бүгін қандай қозғалыс сыйладым? Қандай тірі тәжірибе бердім?» Егер жауап – «ат қораға апардым, ер-тоқымды ұстадық, жылы тынысын сездік» болса, онда біз ертеңнің мықты сенімін бүгін-ақ қалыптастырып жатырмыз.
Ат – ердің қанаты деп бекер айтылмаған. Ол – біздің де, баламыздың да қанаты. Қанатты қырқып алмай, керісінше, ұшыратын уақыт жетті.
Мәулен Әнербай
