Аида Балаева: Жаңа саяси цикл сапа кезеңіне айналуы тиіс

Жаңа бір палаталы Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлауы ендігі кезекте осы өзгерістерді іс жүзінде жүзеге асырудың жаңа кезеңін айқындады. Енді реформалардың тиімділігі жаңа институттар мен заңдар арқылы ғана емес, ең алдымен олардың азаматтардың күнделікті өміріне қалай әсер ететінімен бағаланатын болады.

Қоғам мемлекетті нақты мәселелер арқылы бағалайды: бала қаншалықты сапалы білім алып жатыр, адам медициналық көмекті уақтылы ала ала ма, түлек еңбек нарығында қаншалықты сұранысқа ие, отбасы қаншалықты қорғалған, мәдениет пен спорт қаншалықты қолжетімді.

Премьер-министрдің орынбасары – Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева мұндай мәселелерді талқылау үшін ерекше жауапкершілік жүктелген лауазымда. Министр ретінде ол мәдениет, ақпараттық саясат, азаматтық қоғам, жастар және отбасы, этносаралық және конфессияаралық қатынастар, креативті индустриялар салаларына жетекшілік етеді. Ал вице-премьер мәртебесінде Үкіметтің әлеуметтік блогындағы бес министрліктің жұмысын үйлестіреді.

– Аида Ғалымқызы, жаңа Құрылтайға сайлау реформалардың келесі кезеңінің басталғанын көрсетті. Алайда ауқымды конституциялық және саяси жаңғырудан кейін азаматтар өте нақты сұрақ қоюға құқылы: енді олардың өмірінде нақты не өзгеруі тиіс?

– Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың саяси бағытының сабақтастығы саяси жаңғырудың әуел бастан мемлекеттің өзін басқару моделін терең жаңартуға бағытталғанын көрсетеді. Жаңа Конституцияның қабылдануы, өкілеттіктерді қайта бөлу, өкілді жүйені жаңарту, заң үстемдігі мен тәртіпті қамтамасыз ету мемлекеттік институттарды әділеттірек, тиімдірек әрі азаматтардың сұранысына жақынырақ етуге бағытталған.

Бұл ретте өткен сайлау реформалар үдерісін аяқтамайды. Керісінше, ол саяси модельді одан әрі жетілдіру мен реттеудің, сондай-ақ экономика мен әлеуметтік саладағы өзгерістерді жалғастырудың жаңа кезеңін ашады. Соңғы жылдары өзгерістер институционалдық реформалардың аясынан әлдеқайда асып түсті. Саяси және басқару мәдениеті, мемлекет пен қоғам арасындағы қарым-қатынас сипаты, азаматтардың билікке қоятын талаптары және елді дамытудағы жеке жауапкершілікті түсіну деңгейі өзгеріп келеді.

Сайлау науқаны азаматтық қоғамның жоғары деңгейде қалыптасқанын және өзгерістердің қажеттілігін талқылаудан гөрі Қазақстанның одан әрі даму мазмұнын талқылауға дайын екенін көрсетті.

Президенттік саясаттың негізгі бағдарлары – Заң және Тәртіп, «Таза Қазақстан», белсенді патриотизм, этносаралық және конфессияаралық келісім, жастарды қолдау, білім мен ғылымды дамыту, цифрландыру және жасанды интеллект, дәстүрлі құндылықтарды сақтау, әлеуметтік және коммуналдық инфрақұрылымды жаңғырту, бейбітшіл әрі теңгерімді сыртқы саясат – елдің одан әрі дамуы қандай болуы керектігі туралы біртұтас түсінікті қалыптастырады.

Енді жаңа конституциялық және саяси архитектураны практикалық мазмұнмен толықтыру аса маңызды. Егер бұған дейін балаға парта жетіспесе, жаңа мектептің салынуы маңызды. Бірақ мектеп ашылғаннан кейін қоғам онда нені және қалай оқытатынын сұрауға құқылы. Медициналық нысан медициналық көмектің физикалық қолжетімділігін қамтамасыз етеді. Алайда одан кейін диагностика сапасы, күту уақыты және емнің тиімділігі туралы мәселелер туындайды.

Сондықтан қазіргі саяси цикл институционалдық реформаларды жалғастырумен ғана шектелмейді. Бұл – олардың өміршеңдігі нақты нәтижелердің сапасымен және адамның күнделікті өмірінде сезінетін өзгерістерімен дәлелденуге тиіс кезең.

Мәдениет: конституциялық мәртебе және нақты инфрақұрылым

– Жаңа Конституция тарихи-мәдени мұраны сақтау мен ұлттық мәдениетті қолдауды мемлекеттің негізгі қағидаттарының қатарына қосты. Алайда көптеген театрлар, музейлер мен басқа да мекемелер ондаған жыл бойы елеулі жаңғыртудан өткен жоқ. Мемлекеттің мәдениетке беріп отырған маңызы мен мәдени инфрақұрылымның нақты жағдайы арасында алшақтық туындамай ма?

– Президент ұлттық мәдениетті, рухани құндылықтар мен тарихи мұраны сақтауды ел дамуының маңызды басымдықтарының бірі ретінде дәйекті түрде атап келеді. Бүгінде мәдениет театрлар, музейлер немесе кітапханалар желісімен ғана шектелмейді. Ол – ұлттық бірегейлік пен қоғамдық тұрақтылықтың іргелі элементі.

Бұл қағидаттардың Конституцияда бекітілуі мемлекеттің жауапкершілігін де арттырады. Қазақстанда тарихи-мәдени мұраның 25 мыңнан астам нысаны бар. Ескерткішті физикалық тұрғыдан сақтап қою жеткіліксіз. Оны зерттеу, кәсіби тұрғыдан қалпына келтіру, білім беру кеңістігіне енгізу, оның айналасында мәдени және туристік бағыттар қалыптастыру, цифрлық ортада қолжетімді ету қажет.

Сонымен қатар жылдар бойы жинақталған инфрақұрылымдық мәселе де шешіліп жатыр. Театрды немесе музейді заманауи реконструкциялау қарапайым жөндеумен шектелмеуі тиіс. Ғимараттың тарихи келбетін сақтай отырып, инженерлік жүйелерді, қауіпсіздік талаптарын және сахналық технологияларды заманауи деңгейге жеткізу қажет.

Бұған Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театрының мысалын келтіруге болады. Мұнда ауданы 30 мың шаршы метрден асатын ғимарат кешенді реконструкциядан өтуде. Үлкен және кіші залдарда 832 көрерменге арналған орын болады. Бұл ретте театрдың тарихи келбеті сақталып, инженерлік және сахналық жүйелер толық жаңартылады.

Құрылыс-монтаж жұмыстарының негізгі көлемін жыл соңына дейін аяқтау жоспарланып отыр. Ең күрделі әрі ұзақ кезең сахнаның төменгі механикасына байланысты. Бұл – нақты театрға арнайы жобаланып, жеке дайындалатын мамандандырылған жабдық. Оны әзірлеуден бастап монтаждау, синхрондау және сынақтан өткізуге дейінгі толық цикл шамамен 18 айға созылады.

Алдын ала техникалық ашылу 2027 жылдың басына жоспарланған. Сахналық жабдықты монтаждау аяқталғаннан кейін театрдың толыққанды жұмысын 2027 жылдың жазына дейін қайта бастау көзделіп отыр. Мұнда басты мақсат – құрылыс нысанын формалды түрде аяқтау емес, ондаған жыл қызмет етуге арналған заманауи театр қалыптастыру.

Наталия Сац атындағы Мемлекеттік академиялық орыс балалар мен жасөспірімдер театрында реконструкция жұмыстары іс жүзінде аяқталды – нысанның дайындық деңгейі 98 пайызды құрайды. Техникалық қабылдауды 1 қарашаға дейін аяқтау жоспарланған. Ал 7 қарашада, театрдың туған күнінде, жаңарған ғимарат көрермендерге қайта есік ашады. Алғашқы күні жас көрермендерге «Етік киген мысық» спектаклі ұсынылады. Тарихи сахнада ашылуына орай гала-концерт өтеді. Ал ересек көрермендер үшін камералық сахнада «Шекспир құмарлықтары» спектаклі қойылады.

Театр директоры Олег Михайлович Гостевті де ерекше атап өткім келеді. Ол бүкіл жобаны жүзеге асыру барысын жүйелі түрде сүйемелдеп, мерзімдердің сақталуын, жұмыстардың сапасын және театр кеңістігінің жабдықталуын жеке бақылауда ұстады. Басшының өз мекемесіне деген мұндай жауапкершілігі үлкен маңызға ие. Менің ойымша, көрермендер оның нәтижесін көп ұзамай бағалай алады.

Басқа да негізгі мекемелер жаңғыртылуда. Әбілхан Қастеев атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік өнер музейіне күрделі жөндеу жүргізілді, Александр Селезнев атындағы Алматы хореографиялық училищесі реконструкциядан өтуде.

Бұл бағыттың халықаралық өлшемі де бар. Бес киелі кешенді – Шопан ата, Қараман ата, Шақпақ ата, Сұлтан епе және Бекет ата нысандарын біріктіретін «Маңғыстаудың жартастағы мешіттері және олармен байланысты нысандар» сериялық нысаны ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енді. Мұндай мәртебе халықаралық деңгейде мойындалумен қатар, осы нысандарды сақтау талаптарын да айтарлықтай арттырады.

Мәдени дипломатия да өзгеріп келеді. Президенттің қатысуымен Бейжіңде Қазақстанның шетелдегі алғашқы Мәдени орталығы ашылды. Түркияда осындай орталық құру туралы үкіметаралық келісімге қол қойылды. Біз біртіндеп жекелеген Мәдениет күндерін, гастрольдер мен көрмелерді өткізуден шетелде Қазақстанның тұрақты мәдени қатысуына көшіп келеміз.

Мәдениет – жаңа экономиканың бір бөлігі

– Мемлекет мәдениет туралы экономика тілінде жиі айта бастады: креативті индустриялар, инвестициялар, жұмыс орындары, экспорт. Бұл жерде қайшылық туындамай ма?

– Егер міндеттерді нақты ажыратсақ, қайшылық болмайды. Ұлттық музейді, тарихи нысанды немесе академиялық театрды тек табыс көлемі арқылы бағалауға болмайды. Мемлекет тікелей сақтауға міндетті мәдени құндылықтар бар.

Сонымен бірге заманауи шығармашылық елеулі экономикалық құн қалыптастыра алады. Мемлекет басшысының бастамасымен креативті индустриялар экономикалық саясаттың дербес бағыты мәртебесіне ие болды. Бүгінде бұл секторда 47,5 мың субъект жұмыс істейді, 156 мыңнан астам адам жұмыспен қамтылған, жалпы қосылған құн 1,5 триллион теңгеге жетті. 2025 жылы салық түсімдері 207 миллиард теңгені құрады.

Креативті индустрияларды қолдау қоры құрылды, еліміздің барлық 20 өңірінде креативті хабтар жұмыс істейді. Енді сөз еңбек өнімділігі, инвестициялар, мықты қазақстандық брендтер, зияткерлік меншік және экспорт туралы болып отыр.

– Сіз «Қазақфильм» мәселесімен де жеке айналысып жатырсыз. Неліктен мемлекет ұлттық киностудияға бұрын Кино орталығына берілген функцияларды іс жүзінде қайтарып жатыр? Бұл ескі орталықтандырылған модельге кері оралу болмай ма?

– Мұнда екі мекеменің ұйымдық құрылымынан әлдеқайда кең мәселе туралы айтып отырмыз. Қазақстан үшін Шәкен Айманов атындағы «Қазақфильм» ұлттық киностудиясы ешқашан қарапайым өндірістік компания болған емес. Бұл – ондаған жыл бойы кәсіби мектеп, техникалық база, кино мұрасы мен қазақстандық киноның халықаралық деңгейдегі қатысуы қалыптасқан ұлттық институт.

2019 жылғы реформадан кейін жүйе бөлінді: мемлекеттік қолдау мен конкурстық іріктеу Кино орталығына шоғырланды, ал ұлттық киностудия жеке компаниялармен қатар нарыққа қатысушылардың біріне айналды. Іс жүзінде бұл «Қазақфильмнің» әлсіреуіне әкелді: өндірістік базаның жүктемесі төмендеді, кәсіби кадрларды сақтау қиындай түсті, студия біртіндеп жүйе құраушы рөлінен айырыла бастады.

Сонымен бірге киноға мемлекеттік қолдау көрсету жүйесінің өзіне қатысты тәсілдер де қайта қаралды. Бұл жерде сөз «Қазақфильм» туралы емес, Ұлттық киноны мемлекеттік қолдау орталығы арқылы жобаларды іріктеу тетіктері туралы болып отыр. 2024 жылдан бастап іріктеу екі кезеңде жүргізіледі: алдымен белгіленген басым тақырыптар бойынша сценарийлер мен сценарийлік жоспарлар қаралады, кейін толыққанды киножобалар бағаланады. Жобалар фильм түрлері бойынша – көркем, анимациялық, деректі және хроникалық кино бағыттарында қарастырылады. Бағалау кезінде шығармашылық құрамдас бөлікпен қатар өндірушінің тәжірибесі мен фильмді одан әрі прокатқа шығару перспективалары ескеріледі. Мемлекет қолдаған жобалар үшін кинотеатрларда прокатқа шығу міндеті бекітілген. Біз үшін мемлекеттік қаржыландыру фильмді өндіру фактісімен емес, оның көрерменмен қауышуымен аяқталуы принципті маңызды.

Жаңартылған тәсіл мемлекеттік қолдауға ие болған ұлттық жобалардан да көрініс табуда. 2025 жылы осы жүйе аясында қолдау алған 10 отандық фильм кинотеатрларға шықты. Олардың қатарында «Qaitadan», «Фейковый Арман», «90+1», «Тарлан», «Игроманка», «Joqtau», «Ароматное сердце», «Тезек» және басқа да фильмдер бар. «Qaitadan» фильмінің кассалық түсімі 1 миллиард теңгеден асқаны ерекше көрсеткіш. Біз үшін бұл маңызды нәтиже: мемлекеттік қолдау мазмұнды ғана емес, көрерменін табатын фильмдердің пайда болуына ықпал етуі тиіс.

Бұл жұмыс 2026 жылы да жалғасып жатыр. Биыл мемлекеттік қолдаумен түсірілген бес фильм кең прокатқа шықты. Олардың қатарында «Гипноз», «Билет из рая», «Осенний бриз», «Құт» және «Пряники для ее отца, моего прадеда, ее деда» деректі фильмі бар. Тамыз айында қазақстандық көрерменге «Победителей видно на старте» фильмі алғаш рет ұсынылды. Күзде бұл қатарды жаңа жобалар жалғастырады: 3 қыркүйекте «38. Соңғы нүкте», ал 10 қыркүйекте «Бүркітші» фильмдері прокатқа шығады.

Бұл жұмыстың «Қазақфильмге» тікелей қатысты жеке бағыты да бар. Мемлекет басшысының тапсырмасымен принципті қадам жасалып, киностудияға тікелей мемлекеттік қолдау қайтарылды. 2025 жылдан бастап кино саласындағы мемлекеттік қаржыландырудың жалпы көлемінің кемінде 30 пайызы мемлекеттік тапсырма тетігі арқылы тікелей «Қазақфильмге» бағытталады. Бұл студияға өзінің өндірістік қызметін жоспарлауға және тұрақтылығын біртіндеп қалпына келтіруге мүмкіндік берді. Көп жыл бойы шығынмен жұмыс істегеннен кейін «Қазақфильм» өзін-өзі ақтау деңгейіне шыққаны маңызды.

Енді стратегиялық кезеңге көшіп отырмыз. Мемлекеттік қолдау, кино өндірісі, кәсіби инфрақұрылымды дамыту, ұлттық кино мұрасын сақтау және халықаралық ілгерілету бір-бірінен бөлек буындар ретінде өмір сүрмеуі керек. Оларды мықты ұлттық киностудияның айналасында біртұтас жүйеге қайта біріктіру қажет. Осы логика аясында Ұлттық киноны мемлекеттік қолдау орталығының функцияларын «Қазақфильмге» беру бойынша жұмыс жүргізілуде. Аяқтау мерзімі – 2027 жылғы 1 шілде деп жоспарланып отыр. Ол үшін қажетті заңнамалық өзгерістер енгізіліп, тиісті рәсімдерден өту керек.

Алайда бұл шешімнің мәнін дұрыс түсіну маңызды. Біз бүкіл киноиндустрия бір ғана мемлекеттік құрылымға тәуелді болатын модельге қайта оралмаймыз. Жекеменшік кино өндірісі одан әрі дамуы тиіс. Ашық конкурстық іріктеу, тәуелсіз сараптамалық бағалау және жеке өндірушілер үшін тең мүмкіндіктер сақталуы қажет.

Стратегиялық міндет – «Қазақфильмді» бүкіл салаға инфрақұрылымдық және кәсіби тірек бола алатын мықты ұлттық орталық ретінде қалпына келтіру. Жекеменшік компаниялар онда өз жобаларын түсіруге, заманауи өндірістік базаны пайдалануға, студиямен ынтымақтастық орнатуға және халықаралық нарықтарға бірлесіп шығуға мүмкіндік алуы тиіс.

Біз монополияландыру туралы емес, елге толыққанды ұлттық кино институтын қайтару туралы айтып отырмыз.

Діни саясат: жаңа ортадағы тепе-теңдікті сақтау

– 2030 жылға дейінгі діни саладағы мемлекеттік саясаттың жаңа тұжырымдамасы әзірленді. Бұл мемлекет бақылауды күшейтуді көздеп отыр дегенді білдірмей ме?

– Мұндай міндет жоқ. Бізге ар-ождан бостандығын, мемлекеттің зайырлы сипатын, конфессияаралық келісім мен қоғам қауіпсіздігін қатар қамтамасыз ететін түсінікті ұзақмерзімді модель қалыптастыру қажет. Премьер-министрдің тапсырмасы бойынша 2026–2030 жылдарға арналған діни саладағы мемлекеттік саясатты дамыту тұжырымдамасының жобасы әзірленді. Қазір құжат Үкіметтің қарауына енгізілді.

Діни орта да өзгеріп келеді. Байланыс арналары, ақпарат тарату тәсілдері, жастарды тарту формалары өзгеруде. Сондықтан бұрыннан туындаған мәселелерге жауап беруге негізделген модельді жаңарту қажет.

Жасанды интеллект пен жаңа технологиялардың қарқынды дамуы қосымша факторға айналып отыр. Бір жағынан, олар ақпараттық ортаны талдауға, тәуекелдерді ерте анықтауға және профилактикалық жұмысты неғұрлым дәл жүргізуге жаңа мүмкіндіктер береді. Екінші жағынан, ақпараттың таралуын айтарлықтай жеделдетіп, деструктивті және манипуляциялық контентті тез жасап, оны мақсатты түрде таратуға мүмкіндік береді.

Яғни технологиялық даму біздің жұмысымызды бір мезгілде әрі жеңілдетеді, әрі күрделендіреді. Сондықтан мемлекеттік тәсілдер де жаңа цифрлық шындықты ескере отырып қайта құрылуы тиіс. Тұжырымдамада негізгі бағыттар айқындалған: зайырлылық қағидатын ілгерілету, конфессияаралық келісім мен діни толеранттылықты нығайту, деструктивті діни ағымдарға қарсы іс-қимыл, ар-ождан бостандығын қамтамасыз ету және цифрлық кеңістіктегі қауіпсіздік.

Зайырлылық ұғымының өзі де нақтыланады. Зайырлы мемлекет дінді шектемейді. Ол азаматтардың дінге көзқарасына қарамастан теңдігін қамтамасыз етеді, конфессиялық бейтараптықты сақтайды және діни бірлестіктердің ішкі канондық мәселелеріне араласпайды.

Профилактикалық тәсіл айтарлықтай күшейтіледі. Радикалданудың салдарымен ғана емес, оның себептерімен – діни және құқықтық сауаттылықтың жеткіліксіздігімен, деструктивті контентпен, жастарды цифрлық платформалар арқылы тартумен жұмыс істеу маңызды. Бүгінде радикалды идея жасөспірімнің телефонына тікелей түсуі мүмкін. Мемлекеттік саясат осы шындықты ескеруі керек. Сонымен бірге адамның ар-ождан бостандығына қатысты негізгі құқығы бұзылмауы тиіс.

Ақпараттық саясат: еркіндік пен жауапкершілік

– Бүгінде ресми мемлекеттік орган анонимді Telegram-арнадан жылдамдық жағынан да, сенім деңгейі жағынан да ұтылып қалуы мүмкін. Мұндай бәсекеде тек реттеу арқылы жеңіске жетуге бола ма?

– Тек реттеу арқылы – жоқ. Қазақстанда 5,3 мыңнан астам БАҚ тіркелген, оның ішінде 1,4 мыңнан астамы интернет-басылым. Алайда ақпараттық кеңістік дәстүрлі медиа жүйесінен әлдеқайда кең. Ресми хабарлама Telegram-арналармен, блогерлермен, қысқа видеолармен, шетелдік платформалармен және алгоритмдік лентамен бәсекеге түседі.

Президенттің цифрлық дәуірдегі «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» қағидатының мәні арта түсуде. Тыңдау – тек өтініштерді қабылдау деген сөз емес. Қоғамдық көңіл күйді, алаңдаушылықтың немесе сенімсіздіктің себептерін уақтылы түсініп, күрделі шешімдерді жедел әрі кәсіби түрде түсіндіру қажет.

Ақпараттық тәуекелдер мен дағдарыстық толқындарды ертерек анықтауға көмектесетін SuperVision жүйесі құрылуда. Алайда ешбір технология сапалы мемлекеттік коммуникацияның орнын баса алмайды. Сенімді қаулымен орнату мүмкін емес. Оны ақпараттың анықтығы, жеделдігі және айтылған сөздің нақты іспен сәйкес келуі арқылы қалыптастыру керек.

– Сонымен бірге мемлекет цифрлық ортаны заңнамалық тұрғыдан реттеуді күшейтіп жатыр. Құрылтайға бұқаралық ақпарат құралдары мен онлайн-платформаларға қатысты ауқымды түзетулер пакеті енгізілді. Шектен тыс бақылау қаупі туындамай ма?

– Цифрлық орта заңнамадан әлдеқайда жылдам дамып келеді және бұған көз жұма қарауға болмайды. Әңгіме интернеттің өзін шектеу туралы емес. Жауапкершіліктің негізгі нормалары офлайн және онлайн ортада бірдей жұмыс істеуі тиіс. Заң жобаларының пакеті Құрылтайға енгізілді. Онлайн-платформалардың құқыққа қайшы және деструктивті контентті таратқаны үшін жауапкершілігін күшейту, сондай-ақ оны жою жөніндегі талаптарды орындауын қамтамасыз ету көзделіп отыр. Жала жабу мен былапыт сөз қолданғаны үшін жауапкершілікті онлайн-платформаларға да тарату ұсынылуда.

Балаларды қорғауға қатысты жеке блок бар. 16 жасқа толмаған балаларға әлеуметтік желілерде тіркелуге тыйым салу ұсынылады. Бұл шектеу мессенджерлерге қатысты болмайды, ал жасты растаудың нақты тетіктері бөлек айқындалады.

Мемлекет басшысы міндетті балалар SIM-карталарын енгізуді кеңейтуді және кәмелетке толмағандарға арналған контентті сүзгілеуді күшейтуді де тапсырды. Президент балалардың психологиялық жағдайына төнетін қатерлердің салдарын жоюдан олардың алдын алуға көшу қажеттігін ерекше атап өтті.

Кәсіби немесе оқытушылық контент ретінде ұсынылатын материалдардың жауапкершілігіне қатысты да мәселелер бар. Пайдаланушы өзіне білім немесе қызмет ұсынатын адамның тиісті біліктілігі бар-жоғын түсінуі керек. Өзге түзетулер аудиовизуалды платформалардың жұмысына, азаматтардың ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғауға және жалған ақпаратты теріске шығару тетіктеріне қатысты.

Сөз бостандығы мен жауапкершілікті бір-біріне қарсы қоюға болмайды. Бүгінде ақпарат тарату мүмкіндіктері он жыл бұрынғы жағдаймен салыстыруға келмейді. Бұл мүмкіндіктер артқан сайын жауапкершіліктің де объективті түрде күшейетіні түсінікті.

Қоғамдық келісім, жастар және отбасы

– Қазақстан ондаған жыл бойы қалыптасқан этносаралық келісім моделіне сүйеніп келеді. Алайда ұрпақ пен ақпараттық орта өзгеруде. Қолданыстағы тетіктерді сақтап қалу жеткілікті ме?

– Қазақстанда 130-дан астам этнос өкілі тұрады. Ондаған жыл ішінде этностық алуандылықты жалпы азаматтық бірегейлікке қарсы қоймайтын қатар өмір сүру мәдениеті қалыптасты. Алайда қоғамдық келісім тетіктері өзгеріссіз қалмауы тиіс. Этномәдени бірлестіктер ұғымын бекітетін, Достық үйлерінің құқықтық мәртебесі мен оларды қаржыландыру тетіктерін айқындайтын заңнамалық өзгерістер пакеті әзірленді.

Бұл ретте міндет тек жанжалға жол бермеумен шектелмейді. Қоғамдық келісім күнделікті сенімді, айырмашылықтарға құрметпен қарауды, ортақ азаматтық бірегейлікті және жұмыс істейтін диалог тетіктерін қамтиды.

– Жастар және отбасы саясаты да ұзақ уақыт бойы өткізілген іс-шаралардың санымен өлшеніп келді. Формалды тәсілден қалай арылуға болады?

– Жас адамды ең алдымен білім, жұмыс, баспана, өзін іске асыру және өз пікірінің естілу мүмкіндігі қызықтырады. Мемлекеттік саясат осы өмірлік сұраныстардың айналасында құрылуы керек.

Соңғы үш жылда «Жасыл ел» арқылы 100 мыңнан астам жас жұмысқа орналастырылды, «Жастардың цифрлық картасы» енгізілді, сұранысқа ие қолдау шаралары бойынша Jastar AI жобасы дамып келеді. Алайда кез келген цифрлық жүйе оның артында адам үшін нақты мүмкіндік пайда болған жағдайда ғана тиімді.

Қазір 2027–2032 жылдарға арналған «Қазақстан жастары» жаңа тұжырымдамасы әзірленуде. Жұмыс тобының алдына қолданыстағы іс-шаралар тізбесін механикалық түрде ұзарту емес, алдымен жастар ортасының өзі қалай өзгеріп жатқанын объективті бағалау міндеті қойылды.

Жастар топтарының жекелеген бөлігінің демографиялық өсімін, жұмыспен қамтуды және NEET санатындағы жастарды, ішкі және сыртқы көші-қонды, баспананың қолжетімділігін, отбасылық ұстанымдарды, физикалық және психологиялық денсаулықты, цифрландыруды және жасанды интеллект саласындағы құзыреттерді дамыту мәселелерін ескеру қажет.

Жастар саясаты туындаған мәселеге ғана жауап беріп қоймай, алдағы жылдардағы әлеуметтік және демографиялық тәуекелдерді алдын ала көре білуі тиіс. Отбасы саясатында да осындай логика қолданылады. Отбасын қолдау орталықтарының саны 33-тен 158-ге дейін өсті, өткен жылы оларға 44,5 мыңнан астам өтініш түсті.

Егер отбасында бір мезгілде жұмыспен қамту мәселесі, психологиялық жағдай, балаға қатысты мәселе немесе әлеуметтік осалдық болса, адам шешімді бірнеше ведомстводан өз бетінше іздемеуі керек. Мемлекеттік жүйе жағдайды тұтастай көре білуі тиіс.

Әлеуметтік блок: адам ведомстволар бойынша өмір сүрмейді

– Вице-премьер ретінде сіз әлеуметтік блоктағы бес министрліктің жұмысын үйлестіресіз. Алайда бір мәселені шешуге қанша ведомство қатысса, жауапкершіліктің ақыр соңында шашырап кету қаупі де соншалықты жоғары. Бұған қалай жол бермеуге болады?

– Әлеуметтік блокты үйлестіру ведомстволардың есептерін жай ғана жинақтауға келіп тірелмеуі керек. Адам үшін Оқу-ағарту министрлігі, Денсаулық сақтау министрлігі немесе Еңбек министрлігі бөлек-бөлек өмір сүрмейді. Оның бір ғана өмір жолы бар. Бала балабақшаға барады, кейін мектепке түседі. Одан кейін колледжге немесе университетке оқуға түседі. Оның дайындығының сапасы еңбек нарығындағы жағдайын айқындайды.

Денсаулық белсенді өмір сүру ұзақтығына әсер етеді. Әлеуметтік жүйе адамға қиын кезеңде қолдау көрсетіп, мүмкіндігінше оның дербес өміріне қайта оралуына көмектесуі тиіс. Мәселелер көбіне дәл осы түйісу нүктелерінде туындайды. Экономикаға қажет емес мыңдаған маманды даярлауға болады. Аурухана салуға болады, бірақ кадр мәселесін шешпеуің мүмкін. Әлеуметтік шығындарды көбейтіп, нақты отбасының жағдайын өзгертпеуге де болады.

Сондықтан үйлестіру міндеті бейінді министрлердің функцияларын алмастыру емес. Вице-премьер деңгейінде осындай алшақтықтарды көріп, түрлі ведомстволардың шешімдері бір мақсатқа жұмыс істеуін қамтамасыз ету қажет.

Білім беру: жаңа мектептен жаңа мазмұнға дейін

– Мемлекет білім беруге орасан зор қаржы салып, жаңа мектептер салып жатыр, мұғалімдердің жалақысын екі есеге арттырды. Алайда оқыту мазмұны мен оқулықтарға қатысты сұрақтар әлі де бар. Инфрақұрылым мазмұнға қарағанда жылдамырақ дамыды деуге бола ма?

– Белгілі бір кезеңде мемлекет оқушы орындарының тапшылығын, апатты жағдайдағы мектептерді және үш ауысымды оқытуды бірінші кезекте шешуге мәжбүр болды. 2019 жылдан бері 1 миллионнан астам оқушы орнына арналған 1,3 мыңнан астам жаңа мектеп пайдалануға берілді. Жеті жыл ішінде білім беруге жұмсалатын шығын үш еседен астам өсіп, 6,4 триллион теңгеге жетті. Бұл кезең қажет болды. Енді мәселе мектептің ішкі мазмұнына ауысып отыр: балаға не үйретіледі, бағдарлама оның жасына сәйкес келе ме, оқулығы қаншалықты сапалы және ертең оның сыныбына қандай мұғалім келеді?

Мектеп оқулықтарының сапасы мәселесін педагог кадрларды даярлау жөніндегі кеңесте жеке көтердім. Жетекші педагогикалық университеттердің қатысуымен оларды әзірлеудің бүкіл жүйесіне талдау жүргізіп, кейін іріктеу, әзірлеу және сараптау тәсілдерін қайта қарау тапсырылды.

Бұл белгілі бір кітаптағы бірнеше қатені түзету туралы емес. Бізді оқулықтың бүкіл жолы – мазмұнды қалыптастырудан, автордың жұмысынан бастап кәсіби сараптамаға дейінгі процесс және материалдың балаға қаншалықты түсінікті әрі оның ойлау қабілетін қаншалықты дамытатыны қызықтырады.

Бастауыш мектепте де нақты өзгерістер жүріп жатыр. 2026–2028 жылдарға арналған мектепке дейінгі және бастауыш білім беруді дамытудың кешенді жоспары аясында балалардың жас ерекшеліктері мен артық жүктемені азайту қажеттілігі ескеріліп, бағдарламалардың мазмұны қайта қаралды.

Мәселен, тек математика пәні бойынша 1–4 сыныптардағы 244 оқу мақсаты қайта қаралды. Оның ішінде баланың жасына сәйкес келмейтін тақырыптар алынып тасталады. Бірінші сынып оқушылары үшін арнайы бейімдеу кезеңі енгізіледі. Бұл әртүрлі дайындық деңгейіндегі балалардың оқу үдерісіне оңайырақ қосылуына мүмкіндік береді. Тілдік пәндердің мазмұны жаңартылып, «Әліппе» мен «Ана тіліне» бөлінетін уақыт көбейтілді.

Яғни сөз мазмұнды нақты қайта құру туралы болып отыр: артық жүктемені азайту, оқу, жазу, математикалық және функционалдық сауаттылық сияқты базалық дағдыларды күшейту, балабақшадан мектепке өтуді түсініктірек ету.

Жаңа Конституция болашақ азаматтарды тәрбиелеу ісінде де көрініс табуы тиіс. Сондықтан мемлекеттік білім беру стандарттары мен мектеп курстарының мазмұны қайта қаралуда. Жаңа оқу жылынан бастап «Конституция негіздері», «Заң және тәртіп», «Жеке қауіпсіздік» пәндері енгізіліп, «Құқық негіздерін» оқыту жаңартылады.

Тағы бір маңызды мәселе – педагогикалық білім беру. Мұғалім мәртебесін арттыру және жалақысын екі есеге көбейту қажет болды. Енді педагогтің өз дайындығының сапасына да дәл сондай жоғары талап қойылуы тиіс.

Тірек педагогикалық университеттер желісі қалыптастырылуда, бес бейінді жоғары оқу орнын дамыту бағдарламалары әзірленді. 51 университеттегі білім беру бағдарламалары жаңартылды, екі жыл ішінде мазмұны ескірген 105 бағдарламаны жабу жоспарланып отыр.

Болашақ педагогтерді іріктеу тәсілі де өзгеруде. Адамның балалармен жұмыс істей алатынын, материалды түсінікті жеткізе алатынын, сыни ойлайтынын және коммуникация құра алатынын түсіну үшін ҰБТ нәтижесінің өзі жеткіліксіз. Сондықтан келесі жылдан бастап пилоттық режимде екі кезеңді іріктеу – ҰБТ және қосымша ауызша емтихан енгізу жоспарланып отыр.

– Қазақстан халықаралық олимпиадалардың абсолютті жеңімпаздарын дайындай алады. Бірақ мұндай жоғары деңгейді үздік оқушылар үшін ғана емес, әр бала үшін қалай қамтамасыз етуге болады?

– 2025–2026 оқу жылында қазақстандық оқушылар халықаралық олимпиадалар мен байқауларда 1 059 медаль және 57 арнайы марапат жеңіп алды. Физикадан халықаралық олимпиадаға қатысқан құрама команданың барлық бес мүшесі алтын медаль иеленді. Бұл – тамаша нәтиже. Бірақ мықты олимпиадалық мектеп бүкіл жүйенің орташа деңгейін көтеру қажеттілігін жоймайды. Керісінше, бұл сапалы дайындық жағдайында балаларымыздың қандай әлеуеті бар екенін көрсетеді.

Күрделі мәселелердің бірі – қала мен ауыл арасындағы алшақтық. Елде 2,6 мың шағын жинақты мектеп бар. Оның 500-інде жасанды интеллектті пайдалану бойынша пилоттық жоба іске қосылады. Технология шағын ауылдағы балаға қосымша білім алу мүмкіндігін беріп, нақты теңсіздікті қысқартуға көмектескен жағдайда ғана мәнге ие болады.

Баланың қауіпсіздігі және тең мүмкіндіктер

– Балаларды қорғау ең өзекті тақырыптардың бірі болып қала береді. Біз буллинг, зорлық-зомбылық, жасөспірімдер арасындағы суицид мәселелерімен үнемі бетпе-бет келеміз. Бұл бағытта Үкімет деңгейінде нақты не өзгерді?

– Бұл жұмыстың тек білім беру жүйесінің ішінде қалмауы керектігі анық болды. Сондықтан Кәмелетке толмағандардың істері және олардың құқықтарын қорғау жөніндегі ведомствоаралық комиссия Үкімет деңгейіне көшірілді. Сонымен қатар 274 өңірлік комиссияның жұмысы қайта қаралып, олар тек салдармен емес, мәселелерді ерте анықтаумен айналысатын болды. Нәтиже қазірдің өзінде байқалады: ішкі істер органдарында есепте тұрған кәмелетке толмағандардың саны 40,5 пайызға азайды. Мұндай әр баланың тәлімгері бекітіледі.

Суицидтік және аутодеструктивті мінез-құлықтың алдын алуға ерекше көңіл бөлінеді. Барлық өңірде бала құқықтарын қорғау басқармалары құрылды, ал бұл жұмыстың негізгі бағыттары 1,3 триллион теңге көлеміндегі қаржыландырумен 2026–2030 жылдарға арналған «Қазақстан балалары» тұжырымдамасында бекітілді.

Қазір балалардың цифрлық ортадағы қауіпсіздігіне де ерекше назар аударылуда. Мемлекет басшысы балалардың психологиялық жағдайына төнетін қауіптердің салдарын жоюдан олардың алдын алуға көшуді тапсырды. Осыған байланысты Президент 16 жасқа толмаған балалардың әлеуметтік желілерде тіркелуін заңнамалық тұрғыдан шектеуді ұсынды, міндетті балалар SIM-карталарын енгізуді кеңейтуді және кәмелетке толмағандарға зиянды контентті сүзгілеуді күшейтуді тапсырды.

Жаңа оқу жылынан бастап педагог-психологтарға арналған бірыңғай цифрлық платформа енгізу жоспарлануда. Ол зорлық-зомбылық пен буллинг белгілерін ертерек анықтауға мүмкіндік береді.

Биыл алғаш рет балаларға білім беру-сауықтыру қызметтерін көрсететін ұйымдарды лицензиялау енгізілді. Жазғы науқанды үйлестіру үшін Республикалық штаб құрылды, өңірлерде де осындай штабтар жұмыс істейді. Мұндағы лицензиялау тағы бір құжат үшін емес, ұйымның бала қауіпсіздігіне шын мәнінде жауап беруге дайын екенін растау үшін қажет.

Тең мүмкіндіктер ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға да қатысты. Бүгінде инклюзивті біліммен 169 мыңнан астам бала қамтылған. Алайда отбасына көбіне медициналық, педагогикалық, түзету және әлеуметтік көмек бір мезгілде қажет болады.

Сондықтан 2030 жылға дейін инклюзивті білім беруді дамыту жөніндегі ведомствоаралық жоспар әзірленді. Бұл – бір ғана ведомствоның шеңберінде шешу мүмкін емес мәселенің жақсы мысалы.

Кадрлар: экономиканың өзі сұраныс қалыптастыруы тиіс

– Жұмыс берушілер кадр тапшылығы туралы әлі де айтып келеді. Сонымен қатар мемлекет жыл сайын жүздеген мың студенттің оқуын қаржыландырады. Бұл жүйе ұзақ уақыт бойы мамандарды экономиканың қажеттіліктеріне емес, өзінің мүмкіндіктеріне қарай дайындап келді дегенді білдірмей ме?

– Мұндай теңгерімсіздік шынымен болды. Енді біз оны болжам деңгейінде емес, бизнес ұсынған нақты деректер негізінде көріп отырмыз. Техникалық және кәсіптік білім беру жүйесі бойынша 41 мың кәсіпорынды және жоғары білімге қатысты 73 мың кәсіпорынды сауалнамаға тарту экономиканың нақты сұранысының толық картинасын берді. Кадр тапшылығы ауыл шаруашылығы, энергетика, логистика, құрылыс, қызмет көрсету және денсаулық сақтау салаларында жоғары екені анықталды. Ал жекелеген бағыттарда, мысалы IT саласында, мамандар даярлау нарық қажеттілігінен асып түседі.

Жоғары білім беру жүйесінде еңбек нарығының сұранысына сәйкес келмейтін 700 білім беру бағдарламасы жабылды.

Бұл жүйенің өзіне берілген маңызды белгі. Университет белгілі бір кафедрасы мен оқытушылар құрамы бар болғаны үшін ғана мамандар даярлай бермеуі керек. Түлектің қайда жұмыс істейтінін және мұндай маманның экономикаға қажет-қажет еместігін түсіну қажет.

Сондықтан түлектің сұранысқа ие болуы, кәсіби құзыреті және нақты жұмысқа орналасуы мемлекеттік тапсырыс пен білім беру бағдарламаларының мазмұнына барған сайын көбірек ықпал етуі тиіс.

Ғылым: мемлекеттік қолдаудың жаңа критерийлері

– Мемлекет басшысы отандық ғылымдағы мәселелер туралы жеткілікті түрде қатаң айтты. Қаржыландыру айтарлықтай өсті, алайда Президент бюджет қаражатын ең алдымен сапалы әрі сұранысқа ие зерттеулер алуы тиіс екенін талап етті. Осы сыннан кейін не өзгерді?

– Сын орынды болды. Соңғы жылдары мемлекет ғылымды қолдауды айтарлықтай арттырып, тұрақты қаржылық негіз қалыптастырды, ғалым мәртебесін көтерді. Бірақ Президент келесі сұрақты қойды: бұл инвестициядан ел не алады?

Мемлекет басшысы бюджет қаражатын нақты әрі мақсатты пайдаланудың қажеттігін тікелей атап өтіп, мемлекеттік қолдауды шынымен сапалы және сұранысқа ие зерттеулер жүргізетін университеттерге, институттар мен ғалымдарға беру керектігін айтты. Президент коммерцияландыру инфрақұрылымының әлсіздігіне және ғылыми әзірлемелердің нақты технологиялармен және экономикамен байланысының жеткіліксіздігіне де назар аударды.

Осыдан кейін тәсілдер түбегейлі қайта қаралды. Ғылыми жобаларды іріктеу критерийлері мен басымдықтарды айқындау логикасының өзі қайта қаралуда. Мемлекет соңғы мақсатты түсінбей, ресурстарды тым кең бағыттар тізімі бойынша бөлуге тиіс емес. Ғылыми күн тәртібі елдің стратегиялық мүдделеріне, экономиканың сұраныстарына және әлемдік ғылыми-технологиялық үрдістерге негізделуі керек.

Ғылымды стратегиялық дамытудың кешенді жоспарының жобасында басымдықтардың жаңа иерархиясы қалыптастырылды: ұлттық қауіпсіздік пен технологиялық егемендік үшін аса маңызды стратегиялық жобалар; технологиялық серпіліс жасауға қабілетті перспективалы бағыттар; іргелі және пәнаралық зерттеулер; ғылымның кадрлық және инфрақұрылымдық әлеуетін дамыту.

Ғылым мәселелерінің тек ведомстволық күн тәртібі шеңберінен шығарылуы да маңызды өзгеріс болды. Премьер-министр деңгейінде Ұлттық ғылым академиясының, мемлекеттік органдардың, өңірлер мен бизнестің қатысуымен жеке кешенді талқылау өтті. Кейін Премьер-министрдің тапсырмасы бойынша менің төрағалығыммен жұмыс істейтін Инновацияларды дамыту жөніндегі кеңес – Инновациялық штаб құрылды.

Мен үшін бұл принципті маңызды. Ғылымды бейінді министрліктің гранттар, мақалалар немесе зерттеу жобаларының саны туралы есебі форматында ғана талқылауға болмайды. Бір үстел басында ғалым, кәсіпорын, салалық ведомство және нақты технологияға мұқтаж өңір отыруы керек.

Сондықтан біз бұрын жеткілікті жүйелі түрде қойылмаған сұрақтан бастадық: экономиканың ғылымнан өзі не күтеді? 6 мыңнан астам кәсіпорын сауалнамаға тартылып, инновациялық әлеуеті бар 1,6 мыңнан астам компания анықталды. Енді бизнестің қажеттіліктерін нақты технологиялық тапсырысқа айналдырып, оны ғылыми ұжымдардың мүмкіндіктерімен байланыстыру қажет.

Кәсіпорын өндірістік міндетті тұжырымдай алуы керек. Ғалым оның шешімін ұсынуы тиіс. Ал мемлекеттік жүйе зерттеу мен пилоттық жобадан бастап енгізу мен экономикалық әсерге дейінгі жолды қамтамасыз етуі керек. Қолданбалы ғылым осылай жұмыс істеуі тиіс. Бұл ретте іргелі зерттеулерді ешкім тек жедел коммерциялық қайтарымына қарай бағаламайды. Елге мықты іргелі ғылыми мектеп те қажет. Бірақ мемлекет нақты бағытты не үшін қолдайтынын және оның қандай стратегиялық міндетті шешетінін түсінуі керек.

Жаңа технологиялық экономика үшін кадрлар даярлау да жеке бағытқа айналып отыр. Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша Жасанды интеллект жөніндегі Қазақ зерттеу университеті құрылуда. Оның құндылығы тағы бір мекеменің пайда болу фактісімен емес, елге беретін мамандары мен әзірлемелерімен өлшенеді.

Денсаулық сақтау: нысандар салынғаннан кейін сұрақтың өзі өзгереді

– Денсаулық сақтау саласында жүздеген нысан салынып, қаржыландыру көлемі артып келеді. Бірақ пациент ең алдымен медициналық көмекті қаншалықты тез әрі сапалы алатынын сұрайды. Бұл экстенсивті модельдің біртіндеп өз мүмкіндігін сарқып келе жатқанын білдірмей ме?

– Инфрақұрылымдық кезең қажет болды. Аурухана, емхана немесе медициналық пункт болмаса, базалық қолжетімділік туралы сөз қозғаудың өзі мүмкін емес. Бірақ бұл тапшылық жойылған сайын мәселе де өзгереді. Енді медициналық нысанның болуы ғана емес, пациенттің медициналық көмек алу жолының, профилактиканың, диагностика мен емдеудің сапасы маңызды.

Бүгінде балалар денсаулығына ерекше көңіл бөлінеді. Қазақстанда шамамен 7 миллион бала бар. Бұл – елдің адами капиталының орасан бөлігі және олардың денсаулық жағдайы он, жиырма, отыз жылдан кейін қоғамға тікелей әсер етеді.

Сонымен қатар мамандандырылған педиатриялық қуаттардың тапшылығы, әсіресе оңтүстік өңірлердегі бала санының өсуіне байланысты, сақталып отыр. Сондықтан Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша Алматы облысында 500 орындық заманауи көпбейінді балалар орталығы салынады.

Сонымен бірге екпін профилактика мен алғашқы медициналық көмекке ауысуда. Мейіргерлердің дербес қабылдауы кеңейтіліп, мобильді бригадалар үйге шақыртулардың бір бөлігін қабылдайды. Бұл дәрігерге пациентпен тікелей жұмыс істеуге көбірек уақыт береді. Скринингтен өту бойынша жоғарғы жас шегі 76 жасқа дейін ұзартылды.

Бірақ енді медициналық салаға ғана қатысты деп қарауға болмайтын тағы бір тақырып бар – менталды денсаулық. Соңғы жылдары психикалық бұзылыстары алғаш рет анықталған қазақстандықтардың саны шамамен 25 пайызға өсті. Әсіресе психикалық бұзылыстардың балалар арасындағы мүгедектіктің негізгі себептерінің біріне айналуы алаңдатады. Аутизм спектрі бұзылыстары бар балалар саны өсіп келеді, лудомания және цифрлық тәуелділік мәселелері күшейіп отыр.

Егер жүйе адамға мамандандырылған психиатриялық көмек қажет болған кезде ғана әрекет етсе, онда көмек тым кеш көрсетіледі. Сондықтан 2027–2030 жылдарға арналған менталды денсаулықты қорғаудың кешенді жоспары әзірленді. Ол профилактиканы, ерте анықтауды, алғашқы көмекті және инфрақұрылымды жаңғыртуды біріктіруі тиіс. Қолданыстағы психикалық денсаулық орталықтарының басым бөлігі шамамен 15 жылдан бері күрделі жөндеуден өтпеген.

Менталды денсаулық отбасы, мектеп, цифрлық орта, тәуелділіктер және қоғамдық қауіпсіздікпен байланысты. Мұнда түрлі қызметтердің үйлесімді жұмысы қажет.

– МӘМС жүйесі сынға жиі ұшырайды. Ол арқылы триллиондаған теңге өтті, алайда адам кезекке тап болуы немесе өзіне көрсетілмеген қызметтерді анықтауы мүмкін. Қай жерде қайшылық бар?

– Мұндай қаржыландыру көлемінде жүйенің ашықтығы сөзсіз қамтамасыз етілуі тиіс. Сондықтан бақылау бұзушылық орын алғаннан кейін емес, қаражат аударылғанға дейінгі кезеңге біртіндеп ауыстырылуда. Биыл денсаулық сақтауды қаржыландырудың бірыңғай Qalqan порталы іске қосылды. Жаңа цифрлық жүйе қаражат аударылғанға дейін 20 мыңнан астам бұзушылықты анықтауға мүмкіндік берді. Олардың жалпы сомасы шамамен 310 миллион теңге.

Бұған дейін ұзақ уақыт шетелде болған немесе қайтыс болған азаматтардың емделуіне ақы төлеу жағдайлары да тіркелген. Мұндай бұзушылықтардың алдын жүйенің өзі алуы керек. Пациентті сәйкестендіру күшейтіледі, ал азамат өзіне көрсетілген медициналық қызметтердің тарихын көріп, «тіркеліп жазылған» қызметтерге жедел түрде шағымдана алады.

Алайда цифрлық бақылау негізгі сұрақты – пациенттің нақты не алатынын – жоймайды. Алты жыл ішінде МӘМС жүйесі арқылы 6,8 триллион теңгеден астам қаражат өтті. Мұндай ауқымда қоғам медициналық көмектің қолжетімділігі мен сапасына өте жоғары талап қоюға құқылы.

Әлеуметтік қолдау: санаттан өмірлік жағдайға дейін

– Мемлекет әлеуметтік қолдауға орасан зор қаражат бағыттайды. Бірақ Президент көмекті ең алдымен шын мәнінде мұқтаж адамдар алуы тиіс деген міндет қойды. Жаңа тәсіл әлеуметтік міндеттемелерді қысқартуды білдірмей ме?

– Жоқ. Мемлекеттің базалық әлеуметтік кепілдіктері сақталады. Бірақ әлеуметтік жүйе тек жомарт емес, әділетті де болуы керек. Жылдар бойы әртүрлі өңірлерде қолдаудың ондаған шарасы қалыптасты, олардың кейбірі бірін-бірі қайталады. Белгілі бір санатқа жату отбасының нақты жағдайын әрдайым көрсете бермейді. Сондықтан 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап жаңа тәсілдер енгізіледі. Бірқатар қолдау шараларын ұсыну кезінде нақты мұқтаждық – табыс, мүліктік жағдай және отбасының жалпы әл-ауқат деңгейі ескерілетін болады.

Сонымен қатар жергілікті әлеуметтік көмекті біріздендіру жұмысы жүргізілді. 66 түрлі көмек түрінің орнына 13 бірыңғай шара қалыптастырылды.

Алайда бұл жұмыстың мәні төлемдерді механикалық түрде қысқартуда емес. Отбасының цифрлық картасында 2,3 миллион алушы туралы дерек қамтылған. Бұл жай ғана санатты емес, нақты отбасының өмірлік жағдайын көруге мүмкіндік береді.

Қазіргі әлеуметтік саясат осалдықтың орнын ақшалай төлеммен ғана толтырмауы керек. Мүмкіндік болған жерде ол адамның дербестігін арттыруға – оңалту, білім беру, жұмыспен қамту, қажетті қызметтерге қол жеткізу және қоғамдық өмірге толыққанды қатысу арқылы ықпал етуі тиіс. Босаған қаражат шын мәнінде қолдауға мұқтаж адамдарға бағытталуы керек, ал көмектің өзі адамның тұрақты дербес өміріне қайта оралуына ықпал етуі қажет.

Жұмыспен қамту және көші-қон: мемлекет адам үшін бәсекелесуге мәжбүр

– Мемлекет жыл сайын жүздеген мың адамның жұмысқа орналасқаны туралы хабарлайды, бірақ бизнес кадр тапшылығы туралы айтуды жалғастыруда. Мүмкін, «жұмысқа орналастырылды» деген көрсеткіштің өзі енді жеткіліксіз шығар?

– Оның өзі шын мәнінде толық көріністі көрсетпейді. Адамды қысқа мерзімге жұмысқа орналастырып, статистиканы формалды түрде жақсартуға болады. Бірақ ол бір айдан кейін қайтадан жұмыссыз қалса, мәселе шешілмейді. Сондықтан назар тұрақты жұмыспен қамтуға ауысады. Мансап орталықтарының қызметі өзгеруде. Олардың қызметкерлері жұмыссыз адамның өтінішін ғана күтіп отырмай, нақты жұмыс жүргізуі тиіс – адамның мүмкіндігін анықтауға, бос жұмыс орнын таңдауға және оны жұмыс берушіге дейін сүйемелдеуге көмектесуі қажет.

Цифрлық жұмыспен қамту қызметінің пилоттық жобасы іске қосылды. Ол тіркелмеген жұмыссыздармен де жұмыс істейді. Адамға жеке жоспар қалыптастырылып, жасанды интеллект өңір ішінде, одан тыс жерлерде және елдің ірі кәсіпорындарындағы бос жұмыс орындарын ұсынады. Жүйе өтінішке жауап беруден проактивті модельге біртіндеп көшуде.

– Бірақ сонымен қатар қазақстандықтар жұмыс істеу үшін шетелге кетіп жатыр, ал Қазақстан экономикасының өзі білікті мамандарды іздейді. Көші-қон кадр мәселесінің бір бөлігіне айналып бара жатқан жоқ па?

– Әрине. Бүгінде мемлекеттер инвестиция үшін ғана емес, адами капитал үшін де бәсекелеседі. Сондықтан көші-қон саясаты келгендер мен кеткендерді есепке алумен ғана шектелмеуі тиіс. Өткен жылдың соңында жаңа көші-қон саясатының тұжырымдамасы бекітілді. Қазақстанға тұрақты тұруға келетін азаматтарды іріктеу кезінде мемлекеттік тілді білуі, білімі, біліктілігі, жұмыс тәжірибесі және құқықтық тарихы ескерілетін цифрлық жүйе енгізілуде.

Инвесторлар мен сұранысқа ие кәсіптердің мамандарына неғұрлым икемді тәсіл қарастырылған. Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша «Алтын виза» мәселесі пысықталуда, сұранысқа ие мамандықтар тізімі кеңейтіліп, e-Residence арқылы «бір терезе» тетігі дамытылуда.

Азаматтарымыздың шетелге шығуы да маңызды мәселе. Қазақстан азаматтарын шетелде жұмысқа орналастырумен айналысатын жеке агенттіктердің цифрлық тізілімі және жұмыс істеу үшін шетелге шығатын азаматтарды есепке алу жүйесі құрылуда.

Мемлекет адамның жұмыс орнын таңдау құқығын шектей алмайды. Бірақ ол көші-қон ағындарын түсініп, азаматтардың еңбек құқықтарын қорғап, сонымен қатар білікті адамдарды ел ішінде ұстап қалуға және тартуға мүмкіндік беретін жағдай жасауы тиіс.

Спорт: мемлекеттік нәтиже – тек медаль емес

– Қоғам спорттағы нәтижені Олимпиада мен әлем чемпионаттарындағы жетістіктер арқылы бағалауға үйренген. Бірақ бір кәсіби спортшының медалінің миллиондаған азаматтың денсаулығына қандай қатысы бар?

– Жоғары жетістіктер спорты маңызды. Бұл – ел беделі, ұлттық мақтаныш және жастарға үлгі. Алайда Президент бұқаралық және балалар спортына да бірнеше рет ерекше назар аударды. Дене шынықтырумен және спортпен тұрақты айналысатын азаматтардың үлесі 44,5 пайызға жетті, ал балалар мен жасөспірімдердің шамамен 1,8 миллионы спортпен жүйелі түрде айналысады.

Дене белсенділігі денсаулықпен және созылмалы аурулардың алдын алумен тікелей байланысты. Сондықтан бұқаралық спортқа салынған инвестициялар болашақта денсаулық сақтау жүйесіне түсетін жүктемені де азайтады.

Тағы бір міндет – тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ету. Мүмкіндігі шектеулі адамдардың арасында спортпен тұрақты айналысатындардың үлесі әзірге 20 пайыздан төмен.

Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша бүкіл елде инклюзивті спорт орталықтарының желісі қалыптастырылуда. Алғашқы нысандар жұмыс істеп тұр, ал болашақта мұндай инфрақұрылым барлық өңірде пайда болуы тиіс.

– Сонымен қатар Қазақстан ірі халықаралық жарыстарды өткізуді жалғастырып келеді. Мұндай имидждік іс-шаралар мен бұқаралық спортқа бағытталған саясат арасында қайшылық жоқ па?

– Егер ірі халықаралық жарыс өзінен кейін жүйелі нәтиже қалдырса, қайшылық жоқ. Мұндай турнир елге ұйымдастырушылық тәжірибе береді, балалар мен жастардың қызығушылығын арттырады, жаттықтырушылар мен төрешілер мектебін, халықаралық байланыстарды дамытады, инфрақұрылымға қойылатын талаптарды көтереді.

Қазақстанның FIDE-мен ынтымақтастығы – соның бір мысалы. Президент шахматтың тек спорт емес, сонымен қатар зияткерлік даму, білім беру және стратегиялық ойлаудың құралы екенін ерекше атап өтті.

Алайда кез келген ірі чемпионаттың құндылығы жабылу салтанатымен аяқталмауы тиіс. Ол балалар секцияларында, мамандар даярлауда, бұқаралық қызығушылықта және спортты дамытудың жоғары стандарттарында жалғасын табуы керек.

Туризм: бір аймақтың мәселесі көбіне бір ведомствоға ғана тиесілі емес

– Туризм үшін бір мезгілде жолдар, әуежайлар, кәріз жүйесі, инвестициялар, сервис және әкімдіктердің жұмысы қажет. Бір бейінді министрлік мұндай мәселелердің бәрін шеше ала ма?

– Сондықтан Үкімет жанынан мен басқаратын Туризм саласын дамыту мәселелері жөніндегі үйлестіру кеңесі құрылды. Көбіне нақты туристік аймақтың мәселесі бір министрліктің өкілеттігінен тыс болады. Жол бір органға, әуежай басқа органға, кәріз әкімдікке, байланыс операторға қарайды. Турист үшін бұл – бір ғана мәселе. Сондықтан мемлекет те оны тұтас көруі керек.

Үйлестіру кеңесінің міндеті – орталық және жергілікті атқарушы органдарды, ұлттық компаниялар мен бизнесті саланың нақты кедергілерінің айналасына біріктіріп, әр мәселені жауапты орындаушыға дейін жеткізу және практикалық шешім қабылдауға ықпал ету.

Бұл ретте сұраныс қазірдің өзінде өсіп келеді. 2025 жылы Қазақстанға 15,7 миллион шетелдік азамат келді, оның шамамен 11,1 миллионы туристік мақсатта келген. Саланың экономикаға қосқан үлесі шамамен 5 триллион теңгеге жетті.

Мұндай өсім әлсіз тұстарды тез анықтайды. Алакөл – соған тән мысал. Талдықорған – Үшарал және Үшарал – Достық бағыттарындағы 488 шақырым жол реконструкцияланды, Үшарал әуежайының ұшу-қону жолағы жаңартылды, инженерлік және санитарлық инфрақұрылым дамып келеді. Алайда туризмді үнемі қуып жетіп, инфрақұрылым салу тәсілімен ғана дамытуға болмайды. Өңірлерге түсетін жүктемені алдын ала түсініп, сонымен бірге туристік ұсыныстың географиясын кеңейту қажет.

Қазақстанда экологиялық, гастрономиялық, ат туризмі, автомобиль, оқиғалық және іскерлік туризмді дамытуға үлкен әлеует бар. Түптеп келгенде, маңыздысы тек келген туристердің саны емес. Туристің қанша күн қалғаны, қанша өңірге барғаны және жергілікті бизнеске қанша қосылған құн қалыптастырғаны әлдеқайда маңызды.

Жаңа саяси цикл: Конституция адам өмірінде жұмыс істеуі тиіс

– Әңгімеміздің басында жаңа Конституция мен саяси реформалардың ауқымды циклі туралы айттық. Барлық бағытты біріктіріп қарасақ, мынадай қатаң қорытынды шығады: мемлекеттің архитектурасы өзгергеннен кейін қаржыландыру көлеміне, салынған нысандардың саны мен жаңа бағдарламаларға ғана сілтеме жасау жеткіліксіз. Енді конституциялық және саяси өзгерістердің шын мәнінде жұмыс істеп тұрғанын дәлелдеуге тура келеді. Жаңа саяси цикл осы туралы ма?

– Дәл солай. Жаңа Конституция ауқымды саяси жаңғырудың нәтижелерін бекітіп, ел дамуының келесі кезеңіне құқықтық және институционалдық негіз қалыптастырды. Бірақ Негізгі заңды қабылдау реформаларды аяқтамайды. Керісінше, енді онда бекітілген қағидаттар мемлекеттің жұмысында нақты жалғасын табуы керек.

Соңғы жылдары көп жағдайда жинақталған жүйелі тапшылықтарды жоюға басымдық берілді. Мектеп орындары мен медициналық инфрақұрылым жетіспеді, ғылымға көбірек ресурс қажет болды, мәдениетке материалдық базаны жаңғырту керек еді, әлеуметтік салаға цифрландыру, ал туризмге базалық инфрақұрылым қажет болды. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың дәйекті саясатының арқасында бүгінде көптеген бағыт бойынша бастапқы жағдай түбегейлі өзгерді.

Конституциялық және саяси жаңғыру мемлекеттік жүйеге қойылатын талаптарды да арттырады. Енді қанша қаражат бөлінгенін айту жеткіліксіз – оның қайтарымын көрсету керек. Нысан салу жеткіліксіз – оның сапалы жұмыс істейтінін дәлелдеу қажет. Жаңа институт құру жеткіліксіз – оның қандай мәселені шешкенін түсіну маңызды. Қызметті цифрландыру жеткіліксіз – адамға шынымен жеңіл болды ма, соны бағалау қажет.

Мен реформалардың практикалық жалғасын дәл осыдан көремін. Жаңа Конституция мемлекеттің архитектурасын өзгертіп, оның дамуының іргелі қағидаттарын бекітті. Енді бұл модельдің тиімділігі нақты қоғамдық нәтижелермен расталуы тиіс. Сондықтан келесі кезеңді мен сапа кезеңі деп атар едім – білім мен ғылымның, денсаулық сақтаудың, жұмыспен қамтудың, әлеуметтік қолдаудың, мәдени және ақпараттық ортаның, спорт пен туризмнің сапасы. Түптеп келгенде, мемлекеттік басқарудың сапасы.

– Онда ең қарапайым тест қандай? Азамат бірнеше жылдан кейін жаңа Конституция, жүргізілген реформалар мен жаңа саяси цикл оның өмірін шынымен өзгерткенін, ал бұл өзгерістер институттар мен бағдарламалардың жиынтығы болып қана қалмағанын қандай белгілерден түсіне алады?

– Мұнда бір ғана көрсеткіш болмайды. Егер бала туған жеріне қарамастан сапалы білім алып, қауіпсіз ортада өссе, демек жүйе оған тең бастапқы мүмкіндік беріп отыр. Егер түлек сұранысқа ие мамандық алып, университеттер мен ғылым экономикаға қажетті технологияларды қалыптастырса, демек білім беру елдің дамуына жұмыс істеп тұр. Егер адам медициналық көмекті уақтылы алса, ал әлеуметтік қолдау оған қиын кезеңді еңсеріп, дербес өміріне қайта оралуға көмектессе, демек мемлекеттік институттар өз функциясын шын мәнінде орындап отыр.

Бұл мәдени және қоғамдық ортаға да қатысты. Адам ел тарихын білуі және өз мәдениетімен байланысын сезінуі керек. Мәдени мұра қазіргі өмірдің ажырамас әрі жандандыратын бөлігі болуы тиіс. Шығармашылық таланты бар адамның оны кәсіпке және бизнеске айналдыру мүмкіндігі болуы керек. Мүмкіндігі шектеулі адам білім алуға, жұмыс істеуге, спортпен айналысуға және барынша дербес өмір сүруге нақты мүмкіндік алуы тиіс.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жүргізіп отырған реформалардың басты мәні – орталығында адам тұрған заманауи, әділетті әрі тиімді мемлекет құру. Жаңа Конституция осы модельдің негіздерін бекітсе, Құрылтайға сайлау оның дамуының келесі кезеңін ашты.

Ендігі міндет – осы өзгерістерді азамат күн сайын кездесетін барлық салада практикалық мазмұнмен толықтыру. Ал Үкіметтің жұмысын азаматтар бағдарламалардың, кеңестердің немесе игерілген қаражаттың санымен емес, дәл осы нақты өзгерістер арқылы бағалауы тиіс.