Қазіргі қоғамда ақпарат тек хабар жеткізудің құралы емес. Ол мінез-құлықты қалыптастырады, шешім қабылдауға ықпал етеді, үрей мен үміт тудырады. Әсіресе жастар үшін ақпарат күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналды. Таңертең телефоннан көрген бір видео, әлеуметтік желідегі қысқа жазба немесе мессенджер арқылы келген хабарлама жас адамның көңіл күйіне, жоспарларына, тіпті болашаққа деген көзқарасына әсер етуі мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда фейк жаңалықтар – жай ғана жалған мәтін емес, қоғамдық санаға ықпал ететін нақты фактор.
Соңғы жылдары ақпарат тұтыну мәдениеті түбегейлі өзгерді. Дәстүрлі бұқаралық ақпарат құралдарында жаңалық редакциялық сүзгіден өтіп, бірнеше дереккөз арқылы тексерілсе, әлеуметтік желілерде мұндай бақылау тетігі жоқ. Ақпаратты кез келген қолданушы тарата алады, ал оны қабылдайтын аудитория, әсіресе жастар, көбіне оның шынайылығын тексеруге уақыт бөлмейді. Нәтижесінде эмоцияға құрылған, сенсацияға толы контент шынайы әрі ресми ақпараттан әлдеқайда жылдам тарайды.
Фейк жаңалықтардың басты ерекшелігі – олардың эмоцияға әсер етуі. Қорқыныш, ашу, таңғалу, үміт сияқты сезімдер жалған ақпараттың негізгі қозғаушы күшіне айналады. Oxford Internet Institute зерттеулеріне сәйкес, эмоциялық реңкі бар жалған жаңалықтар бейтарап ақпаратқа қарағанда бірнеше есе тез таралады. Бұл үрдіс жастар аудиториясында айқын байқалады, себебі олар визуалды әрі қысқа форматтағы контентті белсенді тұтынады.
Қазақстанда жастардың интернеттегі белсенділігі жыл сайын артып келеді. ҚР Ұлттық статистика бюросының мәліметіне сәйкес, 14-29 жас аралығындағы азаматтардың басым бөлігі интернетті күн сайын пайдаланады, ал жаңалықтың негізгі көзі ретінде әлеуметтік желілер мен мессенджерлерді көрсетеді. Бұл дерек ақпараттық қауіпсіздік мәселесінің неге дәл жастармен тығыз байланысты екенін аңғартады.
Пандемия кезеңі фейк жаңалықтардың қоғамға тигізетін нақты әсерін айқын көрсетті. COVID-19 кезінде әлеуметтік желілерде ем-домға, вакцинаға, шектеу шараларына қатысты сан түрлі жалған ақпарат тарады. Денсаулық сақтау саласының ресми деректеріне сәйкес, осы кезеңде ғылыми негізі жоқ кеңестер мен қауесеттер кеңінен тарап, мемлекеттік органдарды тұрақты түрде түсіндіру жұмыстарын жүргізуге мәжбүр етті. Бұл жағдай жалған ақпараттың тек ақпараттық емес, әлеуметтік және денсаулыққа тікелей әсер ететін фактор екенін дәлелдеді.
Халықаралық тәжірибе де осы үрдісті растайды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы фейк жаңалықтарды «инфодемия» деп атап, оны қоғамдық денсаулыққа төнген қауіп ретінде бағалады. АҚШ пен Еуропада жүргізілген зерттеулер жастардың жалған ақпаратқа жиі ұшырайтынын, алайда оны ажырату дағдысы жеткіліксіз екенін көрсетеді.
Қазақстандық цифрлық кеңістікте де фейк ақпараттың таралуы жүйелі сипат алған. Әлеуметтік желілер мен мессенджерлерде оқу процесіне, қауіпсіздікке, әлеуметтік төлемдерге, тұрмыстық қауіп-қатерлерге қатысты жалған хабарламалар жиі кездеседі. Кей жағдайларда мұндай ақпараттар сабаққа бармау, жаппай тауар сатып алу, негізсіз дүрбелең сияқты мінез-құлықтық реакцияларға әкелгені тіркелген. Бұл фейк жаңалықтардың абстрактілі емес, нақты әлеуметтік салдары бар екенін көрсетеді.
Әлеуметтік желілердің алгоритмдері бұл үдерісті одан әрі күшейтеді. Қаралым жинаған, пікірталас тудырған контент платформа ішінде қайта-қайта ұсынылады. Осылайша жалған ақпарат тұйық айналымға түсіп, шынайы деректерді көлеңкеде қалдырады. MIT Technology Review жариялаған зерттеулер эмоцияға құрылған жалған жаңалықтардың шынайы ақпаратқа қарағанда әлдеқайда тез таралатынын көрсеткен.
Фейк жаңалықтардың жастар психологиясына әсері де ерекше назар аудартады. Психологиялық зерттеулер жалған ақпаратты тұрақты тұтыну үрейдің артуына, сенімсіздіктің күшеюіне және ақпаратқа немқұрайлы қарауға әкелетінін көрсетеді. Қазақстанда жүргізілген әлеуметтік сауалнамаларда жастардың едәуір бөлігі интернеттегі жағымсыз немесе қайшылықты ақпараттың көңіл күйіне тікелей әсер ететінін мойындаған.
Соңғы жылдардағы деректер бұл мәселенің жүйелі сипат алғанын аңғартады. Әлеуметтік желі қолданушыларының саны артқан сайын, жалған ақпарат таратуға қатысты тіркелетін шағымдар мен құқықтық істер де көбейіп келеді. Құқық қорғау органдарының ресми мәліметтеріне сәйкес, интернет кеңістігінде жалған ақпарат тарату фактілері жыл сайын тұрақты түрде тіркелуде.
Алдағы кезеңде бұл қауіп одан әрі күрделене түсуі мүмкін. Жасанды интеллект арқылы жасалған бейне және аудио материалдар шынайы контенттен ажыратуды қиындатады. Interpol мен өзге де халықаралық ұйымдардың болжамдары интернеттегі синтетикалық контент көлемінің арта түсетінін көрсетіп отыр.
Осы жағдайда медиа сауаттылық негізгі қорғаныс тетігіне айналады. Финляндия, Эстония сияқты елдерде медиа сауаттылық мектеп жасынан бастап оқытылады. Соның нәтижесінде қоғам жалған ақпаратқа төзімді келеді. Қазақстанда да бұл бағытта түрлі бастамалар қолға алынғанымен, зерттеулер жастардың көпшілігінде ақпарат көзін тексеру, дереккөзге күмәнмен қарау дағдылары әлі толық қалыптаспағанын көрсетеді.
Жастардың ақпаратты қабылдау тәсілі мен әлеуметтік платформаларды қолдану ерекшеліктері фейк жаңалықтардың санаға және мінез-құлыққа қалай әсер ететінін айқын аңғартады. Қысқа видео, эмоционалды тақырып, нақты дерекке сүйенбеген хабарлама – бүгінгі ақпараттық кеңістіктегі негізгі қауіп көздерінің біріне айналып отыр.
Осы деректер фейк жаңалықтардың жастар санасына әсері кездейсоқ немесе уақытша құбылыс емес екенін көрсетеді. Ақпараттық орта өзгерген сайын, жалған контенттің таралу жылдамдығы да, ықпалы да арта түсіп отыр. Жастар ақпаратты бұрынғыдай терең талдап емес, жылдам қабылдайтын аудиторияға айналды. Бұл үрдіс жалған ақпараттың эмоцияға негізделген механизмін одан әрі күшейтеді.
Цифрлық кеңістікте шынайы және жалған ақпарат арасындағы шекара барған сайын көмескіленіп келеді. Қысқа видео, тақырыпқа құрылған мәтін, контекстсіз берілген дәйек – бәрі ақпаратты тұтыну сапасын төмендетеді. Мұндай жағдайда жалған жаңалықтар жеке адамның ғана емес, тұтас қоғамның шешім қабылдауына ықпал ететін факторға айналады.
Фейк ақпараттардың таралуы жастардың ақпаратқа деген сенімін әлсіретеді. Бір жағынан, олар жалған хабарламаларға тез ерсе, екінші жағынан, уақыт өте келе ресми дерекке де күмәнмен қарай бастайды. Бұл – ақпараттық немқұрайдылықтың қалыптасуына алып келетін қауіпті үрдіс. Мұндай ортада нақты дерек пен қауесет тең дәрежеде қабылданады.
Алдағы жылдары жасанды интеллект арқылы жасалған контенттің көбеюі бұл мәселені одан әрі күрделендіруі мүмкін. Бейне мен аудионы қолдан жасау мүмкіндігі артқан сайын, ақпараттың түпнұсқалығын анықтау тек техникалық емес, әлеуметтік дағдыға айналады. Жастар үшін бұл – жаңа цифрлық сын.
Осы тұрғыдан алғанда ақпараттық қауіпсіздік жеке адамның емес, қоғамның тұрақтылығына әсер ететін факторға айналып отыр. Жалған ақпаратпен күрес тек тыйым салу немесе жоққа шығару арқылы емес, ақпаратты қабылдау мәдениетін қалыптастыру арқылы жүзеге асады. Ақпарат көзін тексеру, эмоцияға емес, дерекке сүйену – бүгінгі цифрлық кеңістіктегі ең маңызды дағдының бірі.
Фейк жаңалықтардың ықпалы қысқа мерзімді әсермен шектелмейді. Ол жастардың дүниетанымына, шешім қабылдау үлгісіне және болашаққа деген көзқарасына әсер етеді. Сондықтан ақпараттық қауіпсіздік мәселесі тек технологиялық емес, әлеуметтік және мәдени мәселе ретінде қарастырылуы тиіс.
Аяулым Шынгаева
