Бүгінгі цифрлық дәуірде ақпарат – қоғамның ең құнды ресурстарының бірі. Экономикадан бастап мемлекеттік басқаруға дейінгі барлық салада деректер шешім қабылдаудың негізгі факторы болып отыр. Дегенмен ақпараттың қолжетімді болуы оның қауіпсіздігін қамтамасыз етуді де талап етеді. Соңғы жылдары кибершабуылдар мен деректердің таралу жағдайларының жиілеуі азаматтардың жеке өміріне елеулі қауіп төндіріп отыр. Сол себепті ақпараттық қауіпсіздік пен жеке деректерді қорғау мәдениеті қазіргі қоғамның басты құндылығының бірі.
Қазақстанда ақпараттық қауіпсіздік мәселесі мемлекеттік деңгейде қаралып келеді. 2023 жылы «Digital Kazakhstan» бағдарламасы аясында қабылданған жаңа бағыттардың бірі киберқауіпсіздікті арттыру және азаматтардың жеке деректерін қорғау жүйесін жетілдіру болды. Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің мәліметінше, 2024 жылы елімізде тіркелген кибершабуылдар саны 58 миллионнан асқан, бұл 2023 жылмен салыстырғанда 16 пайызға көп. Мұндай көрсеткіш цифрлық кеңістіктегі қауіптің жыл сайын өсіп келе жатқанын дәлелдейді.
Мәселен, 2024 жылдың тамыз айында электронды үкімет порталына бағытталған DDoS-шабуыл тіркеліп, бірнеше сағат бойы қызмет көрсету жүйесі баяулаған. ҚР Мемлекеттік техникалық қызметі (МТҚ) дерегінше, шабуыл шетелдік IP-мекенжайлардан жасалған және оны бейтараптандыру үшін арнайы киберқорғаныс тобы жұмылдырылған. Бұл оқиға азаматтардың цифрлық сервистерге деген сеніміне де әсер еткен болатын.
Жеке деректердің қауіпсіздігі мәселесі тек мемлекеттік инфрақұрылыммен шектелмейді. Қарапайым азаматтар әлеуметтік желілерде, интернет-дүкендерде және мобильді қосымшаларда өз туралы ақпарат қалдырады. Сарапшылардың бағалауынша, қазақстандықтардың 87 пайызы жеке деректерін интернетте кем дегенде бір рет ашық қалдырған, ал 40 пайызы тіркеу кезінде қолданатын құпиясөзін бірнеше сайтта қатар қолданады. Бұл жеке қауіпсіздік мәдениетінің төмендігін көрсететін нақты көрсеткіш.
2025 жылдың басында Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі мен Astana Hub технопаркі бірлесіп «KZ-CERT» ұлттық компьютерлік инциденттерге жауап беру қызметінің есебін жариялады. Онда 2024 жылы Қазақстан азаматтарына бағытталған фишингтік шабуылдар 31 пайызға артқан, ал интернет алаяқтықтарының 70 пайызы әлеуметтік желілер арқылы жүзеге асқаны анықталған. Негізгі нысана банктік деректер мен жеке сәйкестендіру нөмірлері (ЖСН). Бұл тенденция ақпараттық гигиенаның жеткілікті деңгейде сақталмайтынын көрсетеді.
Соңғы жылдары әлемде де жеке деректердің жария болып кету оқиғалары жиілеп кетті. 2024 жылы Facebook компаниясына қатысты пайдаланушылардың ақпараттық қауіпсіздігін бұзғаны үшін 1,2 миллиард еуро айыппұл салынған, ал АҚШ-тағы Equifax ұйымының дерекқоры бұзылып, 147 миллион адамның жеке мәліметтері желіге тараған. Мұндай мысалдар дербес деректерді қорғау мәдениетінің маңыздылығын әлемдік деңгейде де дәлелдейді.
Қазақстан бұл бағытта өз заңнамасын жетілдіруде. 2013 жылы қабылданған «Жеке деректер және оларды қорғау туралы» заңға 2022–2023 жылдары бірқатар түзетулер енгізілді. Енді жеке деректерді жинайтын және өңдейтін компаниялар пайдаланушының нақты келісімін алуға міндетті. Сонымен қатар, деректерді заңсыз пайдаланған жағдайда әкімшілік айыппұлдар көлемі ұлғайтылған. Мысалы, 2024 жылдан бастап ұйымдар үшін айыппұл көлемі 500 АЕК-ке дейін өсті, бұл шамамен 1,7 миллион теңге.
Цифрлық қауіпсіздік мәселесі бүгінде тек техникалық шаралармен шектелмейді. Сарапшылардың пікірінше, негізгі мәселе – халықтың ақпараттық мәдениетінің төмен деңгейінде. Яғни, көпшілік интернеттегі жеке деректердің құндылығын, оны қорғаудың маңызын әлі де жете түсінбейді. Ақпараттық мәдениетті қалыптастыру – тек мамандардың емес, қоғамның ортақ міндеті.
Осы мақсатта Қазақстанда түрлі ағартушылық жобалар жүзеге асырылуда. Мәселен, Astana IT University мен KIBERLAB зерттеу орталығы 2024 жылы «CyberSafe Kazakhstan» атты республикалық науқанды бастады. Жоба барысында 20 мыңнан астам азамат кибергигиена, фишингті тану және деректерді шифрлау тәсілдері бойынша тегін тренингтен өткен. Бұл бастама ақпараттық қауіпсіздік мәдениетін арттыру бағытындағы маңызды қадамдардың бірі болды.
Қауіпсіз интернет мәдениетін қалыптастыруда білім беру жүйесінің де рөлі ерекше. Бүгінде еліміздің 300-ге жуық мектебінде «Цифрлық қауіпсіздік негіздері» элективті курсы енгізілген. Оқушыларға әлеуметтік желілердегі мінез-құлық ережелері, фейк жаңалықтарды анықтау тәсілдері және жеке деректерді қорғау жолдары түсіндіріледі. Білім және ғылым министрлігінің мәліметінше, 2025 жылға дейін бұл пән барлық өңір мектептеріне енгізіледі.
Қазақстанда ақпараттық қауіпсіздікке қатысты ахуал жыл сайын күрделеніп келеді. KZ-CERT ұлттық координациялық орталығының 2025 жылғы бірінші жартыжылдық қорытындысы бойынша, ел аумағында 28 миллионнан астам кибершабуыл әрекеті тіркелген, олардың басым бөлігі мемлекеттік органдар мен қаржы секторына бағытталған. Бұл өткен жылдың дәл осы кезеңімен салыстырғанда 12 пайызға артық.
Кибершабуылдардың құрылымына тоқталсақ, ең көп кездесетіні фишингтік шабуылдар (45%), вирус арқылы шабуылдар (32%), және DDoS-әрекеттері (18%). Сарапшылар мұндай өсімнің себебін цифрлық сервистердің күрт дамуы мен халықтың интернеттегі белсенділігінің артуымен байланыстырады. 2024 жылы Қазақстан халқының 92 пайызы интернет қолданушысы болған, ал олардың 75 пайызы жеке мәліметтерін кемінде бір онлайн платформада сақтайды.
Қазақстандағы нақты оқиғалар мен мысалдар
2024 жылдың сәуір айында Алматы қаласында болған банк клиенттерінің деректерін заңсыз пайдалану ісі қоғам назарын аударды. Белгісіз тұлғалар әлеуметтік желі арқылы «банктен сыйлық ұтып алыңыз» деген хабарламалар жіберіп, азаматтардың карталық деректерін жинаған. Нәтижесінде 700-ге жуық адам алаяқтардың құрбанына айналып, жалпы шығын көлемі 45 миллион теңгеден асқан.
Тағы бір мысал – 2023 жылы Атырау облысында тіркелген оқиға. Мемлекеттік орган қызметкері қызметтік электронды поштасын жеке мақсатта пайдаланып, құпия құжаттардың сыртқа тарауына себеп болған. Бұл факт бойынша қызметкер әкімшілік жауапкершілікке тартылып, мекеме ақпараттық қауіпсіздік саясатын қайта қарастырған.
Мұндай жағдайлар дербес деректерді қорғау мәдениетінің тек жеке адамдар емес, ұйымдар деңгейінде де әлсіз екенін көрсетеді. Мамандардың айтуынша, көптеген кәсіпорындарда деректерді қорғау бойынша ішкі регламенттер мен тәуекелді бағалау жүйесі жоқ. Бұл — ақпараттың сыртқа шығуына себеп болатын негізгі факторлардың бірі.
Мемлекеттік шаралар және ұлттық стратегия
2023 жылы Қазақстанда «Киберқауіпсіз Қазақстан – 2025» ұлттық стратегиясы қабылданды. Құжатта ақпараттық инфрақұрылымның қауіпсіздігін арттыру, деректердің шифрлану деңгейін көтеру және халықтың ақпараттық мәдениетін дамыту басым бағыт ретінде белгіленген.
Сонымен қатар, Цифрлық даму министрлігі «eGov Security Shield» жүйесін енгізуді бастады. Бұл жүйе электронды үкімет платформасында пайдаланушы деректерін автоматты қорғауға арналған. 2024 жылдың соңына қарай жүйе арқылы 3,2 миллион пайдаланушының жеке жазбалары қауіпсіздік сүзгісінен өткен.
Одан бөлек, Қазақстан Ұлттық Банкі қаржы секторындағы ақпараттық қауіпсіздікті күшейту мақсатында барлық екінші деңгейлі банктерге SOC (Security Operation Center) орталықтарын ашуды міндеттеді. Бүгінде мұндай орталықтар Kaspi.kz, Halyk Bank және Jusan Bank жүйелерінде сәтті жұмыс істеп тұр.
Халықаралық тәжірибе
Ақпараттық қауіпсіздік мәдениетін дамытуда дамыған елдердің тәжірибесі де маңызды.
Мысалы, Эстония электронды басқару жүйесі дамыған елдердің бірі. Мұнда әрбір азаматқа жеке сандық идентификатор берілген және деректер мемлекеттік серверлерде арнайы «Blockchain» технологиясымен қорғалады. Соның арқасында соңғы бес жылда елде деректердің заңсыз таралу дерегі тіркелмеген.
Жапония жеке деректерді қорғау саласында халыққа арналған ұлттық оқу бағдарламасын жүзеге асырып келеді. Онда оқушылар мен қызметкерлерге арналған «Cyber Hygiene» тренингтері міндетті түрде өткізіледі. Әр азамат өз ақпараттық ізін (digital footprint) үнемі тексеріп, жеке киберқауіпсіздігін бағалай алады.
Еуропалық Одақта (GDPR жүйесі бойынша) кез келген ұйым азаматтың жеке дерегін өңдеу үшін нақты келісім алуға міндетті. Егер компания осы талапты бұзса, жалпы табысының 4 пайызы көлемінде айыппұл салынады. 2024 жылы Германиядағы бір ірі маркетинг агенттігі тұтынушылар дерегін рұқсатсыз пайдаланып, 3,6 миллион еуро айыппұл төледі.
Қазақстан да дәл осы GDPR стандарттарына ұқсас ережелерді енгізу бағытында жұмыс істеп жатыр. 2025 жылы жоспарланып отырған «Жеке деректерді қорғау туралы заңның» жаңа редакциясы халықаралық нормаларға сәйкестендірілмек.
Қоғамдық сананың рөлі
Ақпараттық қауіпсіздік тек заңмен қорғалатын емес, мәдени тұрғыдан да қалыптасатын құндылық.
Соңғы зерттеулер көрсеткендей, азаматтардың 60 пайызы ақпараттық қауіпсіздік ережелерін біле тұра, оларды тәжірибеде сақтамайды. Мысалы, көпшілік бір құпиясөзді бірнеше аккаунтта қолданады, ал 15 пайызы әлеуметтік желілердегі жеке мәліметтерін бөтен адамдармен бөліседі.
Мемлекет пен жеке сектор бірігіп, бұл мәдениетті қалыптастыруға күш салуда. 2024 жылы «Digital Citizen» атты республикалық бағдарлама іске қосылды. Онда интернет қолданушыларға онлайн тренингтер мен интерактивті тестілер ұсынылып, өз киберқауіпсіздік деңгейін бағалау мүмкіндігі жасалды. Бағдарламаға бір жылда 120 мыңнан астам адам қатысқан.
Қазіргі заманда цифрлық кеңістік адам өмірінің барлық саласына еніп отыр. Электронды үкімет, онлайн-банк, әлеуметтік желілер мен маркетплейстер – барлығы да жеке мәліметтерге сүйенеді. Сондықтан ақпараттық қауіпсіздік мәселесі тек технологиялық емес, қоғамдық сана мен мәдениеттің көрсеткіші ретінде де қаралуы қажет.
Қазақстанның ақпараттық саясатында соңғы жылдары жеке деректерді қорғау мәселесі ерекше маңызға ие бола бастады. Бұл бағытта қабылданған шешімдер тек заңнамалық деңгеймен шектелмей, халықтың цифрлық сауаттылығын арттыруға бағытталып отыр. Мысалы, «Қауіпсіз цифрлық Қазақстан» ұлттық бағдарламасы аясында 2025 жылға дейін халықтың кемінде 85 пайызы цифрлық қауіпсіздік негіздерін меңгеруі тиіс деген мақсат қойылған.
Ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің табысы көбіне халықтың осы мәселеге деген көзқарасына байланысты. Егер адам өз дерегін сақтау мәдениетіне жауапсыз қараса, ең күрделі қорғаныс жүйесі де әлсіз болады. Сол себепті қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру — қоғамның интеллектуалдық дамуының бір бөлігіне айналуы керек.
2024 жылы жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, интернет қолданушылардың 73 пайызы өз телефонында немесе компьютерінде антивирустық бағдарлама орнатпаған. Ал 28 пайызы электронды поштасына келген күмәнді сілтемелерді тексермей ашады. Бұл деректер ақпараттық қауіпсіздіктің техникалық емес, психологиялық және мәдени аспектісінің қаншалықты маңызды екенін айғақтайды.
Ақпараттық этика және жауапкершілік
Ақпаратпен жұмыс істеудің этикалық жағы да ерекше назарда болуы тиіс. Көп жағдайда деректердің таралуы әдейі емес, қызметкерлердің немесе пайдаланушылардың немқұрайдылығынан орын алады. Осыған орай, 2024 жылдан бастап кейбір мемлекеттік органдарда ақпараттық қауіпсіздік этикасы жөніндегі нұсқаулықтар енгізілген. Онда дербес мәліметтермен жұмыс істеу тәртібі мен қызметкерлердің жеке жауапкершілігі нақты көрсетілген.
Мысалы, Әділет министрлігінің қызметкерлері енді электронды пошталарда азаматтардың жеке деректерін тіркемей жіберуге тыйым салатын жаңа ішкі регламент бойынша жұмыс істейді. Бұл тәжірибе 2025 жылы өзге мемлекеттік құрылымдарға да тарайтын болады.
Бұқаралық ақпарат құралдарының рөлі
Ақпараттық қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыруда БАҚ-тың ықпалы да зор. Теледидар, сайттар мен әлеуметтік желілер арқылы қарапайым мысалдар мен оқиғаларды насихаттау қоғамның назарын арттырудың тиімді тәсілі.
2025 жылдың басынан бері республикалық телеарналарда «Сенің дерегің сенің қорғаның» атты ақпараттық роликтер көрсетіле бастады. Бұл жоба халыққа жеке ақпараттың маңызын қарапайым тілмен түсіндіру мақсатында жасалған.
Сондай-ақ «Қазнетте қауіпсіздік апталығы» атты жыл сайынғы науқан кезінде ел бойынша блогерлер мен журналистер бірігіп, фейктерді әшкерелеу, фишингтік хабарламалар туралы ақпарат тарату, қауіпсіз интернет әдеттерін насихаттау ісін жүргізіп келеді.
Болашақтағы қауіптер мен жаңа шешімдер
Технология дамыған сайын қауіп түрлері де өзгеріп отыр. Сарапшылардың болжауынша, алдағы жылдары жасанды интеллект арқылы жасалатын кибершабуылдар көбеймек. Мәселен, 2024 жылдың соңында «deepfake» технологиясы арқылы мемлекеттік қызметкердің атынан жасалған жалған бейнежазба қоғамда резонанс тудырған болатын. Мұндай жағдайлар ақпараттың шынайылығын тексеру дағдысын дамытудың маңызын көрсетеді.
Осы бағытта 2025 жылы «DeepTrust KZ» атты жаңа жобаның іске қосылуы жоспарланған. Бұл жоба жасанды интеллект арқылы медиаконтенттің түпнұсқалығын тексеруге мүмкіндік береді. Егер бұл бастама табысты іске асса, Қазақстан аймақтағы ақпараттық қауіпсіздік саласында инновация ұсынған алғашқы елдердің бірі болады.
Қазіргі қоғамда ақпараттық қауіпсіздік ұлттық қауіпсіздік деңгейінде тұрған мәселе.
Жеке деректердің қорғалуы адамның жеке бас бостандығы мен азаматтық құқығының құрамдас бөлігіне айналды. Сондықтан бұл салада мемлекет, бизнес және қоғамның күшін біріктіру стратегиялық маңызы бар міндет.
Мәдени тұрғыдан алғанда, ақпараттық қауіпсіздік адамның өзін және өз ортасын қорғау қабілеті. Ол баланың мектептен бастап үйренетін әдетіне, ересектің саналы әрекетіне айналуы керек. Әр азамат жеке деректерін сақтай білсе, елдің ақпараттық тұрақтылығы артады.
Қазақстан бұл бағытта аймақтық көшбасшы болуға мүмкіндікке ие. Тиісті заңнамалық база жасақталып, ұлттық бағдарламалар іске асуда, ал қоғамның ақпараттық мәдениеті біртіндеп қалыптасып келеді.
Бастысы әр азамат «менің дерегім менің жауапкершілігім» деген ұстанымды бойына сіңірсе, еліміз цифрлық дәуірде қауіпсіз әрі сенімді қоғамға айналады.
