Баланың бойындағы талантты байқау — ата-ана мен педагогтардың маңызды міндеттерінің бірі. Әр бала дүниеге ерекше қабілеттермен келеді, бірақ ол қабілеттер бірден көріне бермейді және дұрыс бағытталмаса, жоғалып та кетуі мүмкін. Психология ғылымында талантты ерте жастан тану, дамыту және қолдау көрсетудің маңызы өте жоғары деп атап көрсетіледі. Себебі зерттеулер дәлелдегендей, бала кезде байқалған және дамуға жағдай жасалған дарын ересек өмірде айқын көрініс береді, ал ескерусіз қалған қабілеттердің 70%-ы уақыт өте көмескіленеді. Америкалық ғалымдардың деректеріне сүйенсек, мектеп жасына дейінгі балалардың шамамен 95%-ы шығармашылық ойлау қабілетін жоғары деңгейде көрсетеді екен, бірақ мектеп бітіргенде бұл көрсеткіш тек 10%-ға дейін төмендейді. Бұл — баланың бойындағы қабілеттердің табиғатынан емес, оларға назардың жеткіліксіздігінен немесе дұрыс бағытталмағанынан туындайтын құбылыс.
Баланың талантын байқаудың бірінші жолы — оны мұқият бақылау және оның табиғи қызығушылықтарына көңіл бөлу. Әдетте бала өзіне жақын, жанына жаққан іспен көп уақыт айналысуға тырысады және сол бағытта сұрақтар қояды, жаңа нәрселерді іздейді. Мысалы, кейбір балалар сурет салуға, әуен тыңдап, оны қайталауға, би қимылдарына еліктеуге әуес болады. Басқалары математикалық жұмбақтарды шешуге немесе техникалық құрылғыларды ашып, олардың жұмыс істеу принципін түсінуге талпынады. Ата-ана осы ұсақ белгілерді дер кезінде байқап, баланың сол әрекеттерін қолдаса, оның қабілеттері еркін дамиды.
Екінші жолы — баланы әртүрлі іс-шараларға қатыстыру. Баланың қай салада мүмкіндігі бар екенін түсіну үшін оған түрлі жағдай жасау керек: спорт секциясы, көркем өнер үйірмесі, музыка мектебі, ғылыми клубтар сияқты ортаға апарып көрген жөн. Дүниежүзілік тәжірибе көрсеткендей, дарынды балалардың 80%-дан астамы өз қабілеттерін тек осындай тәжірибе кезінде ашқан. Себебі көп жағдайда бала өз бетімен белгілі бір қабілетін толықтай көрсете алмайды, тек арнайы ортада, тапсырмалар орындап, басқа балалармен бәсекелескенде ғана оның дарыны көрінеді.
Ғалымдардың зерттеулеріне сәйкес, талант көбіне генетикалық қасиет пен орта әсерінің қосындысынан дамиды. Гарвард университетінің 2022 жылғы есебінде адам қабілеттерінің шамамен 40-50%-ы тұқым қуалаушылыққа, қалған 50-60%-ы тәрбиелік ортаға байланысты екені айтылған. Сондықтан ата-ананың балаға көрсеткен үлгісі, оқытушылардың бағыт-бағдары және замандастарының ықпалы зор рөл атқарады. Мысалы, ата-анасы музыкамен айналысатын балалардың 65%-ы музыкалық қабілетке бейім болады, бірақ сол қабілет тек 25-30%-ында ғана дамиды. Себебі олардың бір бөлігі бұл қабілетін байқамай өсуі мүмкін немесе оған қолдау көрсетілмейді.
Сондай-ақ, баланың табиғи темпераментін және мінезін ескеру де маңызды. Экстраверт балалар жиі көрініп тұратын қабілеттерін тез көрсетеді, мысалы, сахна өнері немесе спорт сияқты. Ал интроверт балаларда терең ойлау, аналитикалық қабілет, зерттеуге деген қызығушылық көбірек болады. Сондықтан мұндай балаларды асықтырмай, өз ыңғайына қарай дамыту керек. Кейбір дарындар балада жасырын жүреді де, уақыт өте ғана көрініс береді. Мысалы, Альберт Эйнштейн бала кезінде сөйлеуді кеш үйренген және орта есеппен оқыған, бірақ уақыт өте оның ғылымға бейімділігі айқындалды.
Балаға қолдау көрсету кезінде қателіктерге бой алдырмау керек. Кейде ата-аналар өздерінің армандарын балаларына таңып, оның шынайы қызығушылығын елемей жатады. Бұл жағдайда бала бақытсыз болып өсуі мүмкін немесе өмір бойы өзінің не үшін жаралғанын түсінбей жүруі мүмкін. Сондықтан баланың қабілеттерін байқау үшін ең алдымен оны тыңдай білу керек. Оның қай кезде қуанып, ынтамен жұмыс істейтінін, қай кезде жалығып, бас тартатынын бақылау керек. Бала өзінің бойындағы қабілетті сезінгенде және оған мақтау естігенде өзіне деген сенімі артады, ол одан сайын сол бағытта дамуға тырысады.
Сондай-ақ, бүгінгі замандағы жаңа мүмкіндіктерді пайдалану керек. Қазір балалардың дарынын анықтауға арналған психологиялық тесттер, арнайы әдістемелер көп. Мысалы, Torrance шығармашылық ойлау тесті, Renzulli талант картасы сияқты құралдар баланың қай салада мүмкіндігі жоғары екенін анықтауға көмектеседі. Осындай құралдарды дұрыс қолдану арқылы ата-ана мен мұғалім баланың болашағына жақсы бағдар бере алады.
Бала дарындарын дамыту ұлттық деңгейдегі стратегиялық міндеттердің қатарына жатады. ЮНЕСКО мәліметтеріне сәйкес, дарынды балаларды ерте анықтау және дамытуға инвестиция салған мемлекеттерде шығармашылық және ғылыми-инновациялық өнімдер 2,5 есе артық өндіріледі. Қазақстанда да бұл бағытта жұмыс жүргізілуде: «Дарын» республикалық ғылыми-практикалық орталығы жыл сайын мыңдаған дарынды баланы анықтап, оларға олимпиадалар, ғылыми жобалар арқылы қолдау көрсетіп келеді. Бірақ әлі де болса бұл жұмыс ата-ана деңгейінде белсендірек жүргізілуі тиіс.
Қорыта айтқанда, баланың бойындағы талантты байқау — үздіксіз бақылау мен қолдауды талап ететін нәзік процесс. Оның табиғи қызығушылықтарын зерттеп, әртүрлі ортада байқап көруге мүмкіндік беріп, дұрыс бағыт көрсеткенде ғана бала өз дарынын ашып, өз жолын табады. Статистика мен ғылыми деректер көрсетіп отырғандай, әр балада ерекше қабілет бар, тек оны көре білу және дамытуға жағдай жасау маңызды. Әрбір бала — өзінше бір әлем, сол әлемнің шамын жағу — ата-ана мен қоғамның ортақ парызы.
Бала — табиғаттың ең үлкен сыйы. Әр баланың бойында бірегей, қайталанбас қабілет бар деп есептеледі. Психологтар мен педагогтар соңғы ғасырда жүргізген жүздеген зерттеулер баланың бойында туа біткен шығармашылық және интеллектуалдық әлеует бар екенін растайды. Бірақ өкінішке қарай, бұл әлеуеттің көп бөлігі өмір бойы ашылмай қалады. Гарвард университетінің «Human Potential» жобасының деректеріне сүйенсек, орта есеппен адамдардың тек 10–15%-ы ғана балалық шақтағы ерекше қабілеттерін толықтай дамыта алған. Бұл көрсеткіштің төмен болуына себеп — ата-ананың, мектептің және қоғамның балаға дер кезінде назар аудармауы, қолдау көрсетпеуі.
Баланың бойындағы талантты байқап, дамытудың алғашқы қадамы — оның еркіндігі мен жеке ерекшелігін құрметтеу. Педагогика классигі Януш Корчактың сөзімен айтсақ, «Бала — кішкентай адам емес, ол — толыққанды адам». Оған сыртқы дүниені танып-білуге, өз пікірін айтуға, таңдауға мүмкіндік берілсе, оның қабілеттері табиғи түрде ашыла бастайды. Көптеген ата-ана баланың бойынан бірден айқын көрінетін қасиеттерді ғана талант деп қабылдайды: ән айту, сурет салу, есепке жүйрік болу. Ал шын мәнінде, таланттың түрі сан алуан: көшбасшылық қабілет, ұйымдастырушылық қабілет, адамдармен тіл табыса білу, эмоцияны жеткізе білу, логикалық ойлау, кеңістікті сезіну сияқты қасиеттер де — жасырын таланттардың көрінісі. Сондықтан баланы тек дәстүрлі «өнерлі» немесе «үздік оқушы» болуға мәжбүрлемей, оның басқа да ерекшеліктерін зерттеген жөн.
Баланы бақылаудың ең тиімді тәсілі — оны әртүрлі жағдайға салып көру. Мысалы, сабақ кезінде ол көп сөйлемесе де, ойын кезінде немесе топтық тапсырмада ерекше ұйымдастырушылық қабілет танытуы мүмкін. Немесе мектепте орташа оқитын бала үйде өте қиялшыл, жаңа идеяларға толы болып көрінуі мүмкін. Баланы тек формалды үлгеріміне қарап бағалау — үлкен қателік. Психология ғылымының деректеріне сәйкес, баланың мектеп бағалары мен оның болашақтағы жетістіктерінің арасындағы байланыс тек 30–40% ғана. Сондықтан балада көзге көрінбейтін қасиеттерді дер кезінде байқау үшін тек тест пен бағамен шектелмей, жүріс-тұрысына, мінезіне, қызығушылығына көңіл бөлу керек.
Таланты ерте көрінетін және кеш ашылатын балалар болады. Бірінші топқа бала күнінен бастап дарынды екенін танытатындар жатады. Мысалы, Моцарт үш жасында фортепианода ойнай бастаған, Пикассо бала кезінде-ақ ересектерше сурет салған. Ал кеш ашылатындар, керісінше, ұзақ ізденістен кейін қабілетін көрсетеді. Бұл да қалыпты құбылыс. Адам миының кей аймақтары жасөспірімдік кезеңде ғана жетіледі, сол кезде шығармашылық немесе логикалық қабілеттері көрінуі мүмкін. Сондықтан балада дарын ерте көрінбеді деп, оған сенімсіздікпен қарауға болмайды.
Таланты бар баланы тәрбиелеу — үлкен жауапкершілік. Өйткені дарынды балалардың психологиялық ерекшеліктері де ерекше болады. Олар кейде тым сезімтал, өзіне талапшыл, мінсіздікке ұмтылатын болып келеді. Егер оларға дұрыс қолдау көрсетілмесе, олар өз қабілетін көрсетуге ұялуы немесе өз-өзін төмен бағалауы мүмкін. Статистика бойынша, талантты балалардың шамамен 30%-ы мектепте үлгерімі нашар саналып, дарынсыз деп қабылданған. Себебі олардың ойлау стилі басқалардан ерекшеленеді, олар әдеттегі бағдарламадан тыс ойлайды. Сондықтан мектептерде дифференциалды оқыту әдістерін қолдану, балаға жеке-жеке көңіл бөлу маңызды.
Қазіргі заман балалары — ақпараттық қоғамның өкілдері. Олардың дарындарын анықтауда цифрлық технологияларды қолдануға болады. Арнайы онлайн-платформалар, шығармашылық пен логикалық қабілеттерге арналған интерактивті ойындар, психологиялық тесттер арқылы ата-ана баласының қай салада бейім екенін көре алады. Мысалы, STEM-бағыттағы қабілетті (ғылым, технология, инженерия, математика) арнайы олимпиадалар мен хакатондарда анықтаса, гуманитарлық қабілетті дебат клубтары мен жазу байқауларында сынап көруге болады. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, дарынды балалардың 60–70%-ы жаңа технологиялармен жұмыс істегенде өз қабілетін айқын көрсетеді.
Баланың талантын дамытуда ортаның рөлі де үлкен. Үйде ата-ананың жылы қарым-қатынасы мен қолдауы, мектепте мұғалімдердің қамқорлығы мен жеке жұмыс тәсілдері, қоғамда баланы бағалай білетін мәдениет қалыптасса ғана дарынды бала толыққанды ашылады. Әлеуметтанушылардың айтуынша, дарынды балалардың шамамен 50%-ы ғана «қолайлы ортада» өсіп, әлеуетін толық аша алған. Қалғаны түрлі себеппен өз жолын таба алмайды. Сондықтан қоғам болып әр баланың бірегейлігін қадірлейтін көзқарас қалыптастыру — басты міндеттердің бірі.
Дарынды балалар — елдің болашағы. Оларды дер кезінде байқап, қолдау көрсету — тек ата-ананың емес, бүкіл қоғамның міндеті. Себебі әрбір ашылған талант жаңа өнертабыстардың, ғылыми жаңалықтардың, мәдени жетістіктердің бастауы бола алады. Бұл туралы ЮНЕСКО-ның баяндамасында: «Елдің шығармашылық әлеуетін дамыту — экономикалық өсім мен әлеуметтік тұрақтылықтың басты кепілі» деп атап көрсетіледі. Мысалы, Оңтүстік Корея, Финляндия, Сингапур сияқты елдерде дарынды балаларды қолдауға ерекше мән беріліп, осының арқасында олар әлемнің озық мемлекеттерінің қатарына қосылды.
Әр баланың бойында қайталанбас қабілет бар, бірақ ол әр уақытта және әртүрлі жағдайда ашылады. Кейбір балалардың дарыны ерте жаста көрінеді, олар өз ортасында ерекшеленіп, бір салада табысты болуға бейім екенін көрсетеді. Ал кейбірінің қабілеті ұзақ уақыт бойы көмескі қалып, тек белгілі бір ортаға түскенде ғана ашылады. Бұл — адамның табиғатына тән ерекшелік. Сондықтан да ата-ана мен ұстаздар баланы бір қалыпқа салмай, оның табиғи жолымен дамуына мүмкіндік беруі керек.
Педагогикада дарындылықтың бірнеше түрі айқындалады: интеллектуалдық, шығармашылық, спорттық, коммуникативтік, рухани-адамгершілік және практикалық қабілеттер. Осы қабілеттердің әрқайсысы бала бойында әр түрлі дәрежеде дамуы мүмкін. Бір бала шешен сөйлей білсе, екінші бала қолөнерге немесе техникалық конструкцияларға жақын болады. Үшінші бала адамдардың көңіл-күйін сезіп, жақсы психолог бола алады. Бұлардың бәрін бала күнінде байқап, дер кезінде қолдап жіберу керек.
Баланы бақылау кезінде тек оның жетістіктеріне ғана емес, оның қателіктеріне де мән берген жөн. Себебі бала кейде қабілетін қате әрекет арқылы білдіруі мүмкін. Мысалы, қиялшыл бала сабақ үстінде арманға беріліп, дәптеріне сурет сала береді — бұл оның тәртіпсіздігі емес, шығармашылық ойлау қабілетінің белгісі болуы мүмкін. Ал техникалық қабілеті бар бала үнемі бір нәрсені бұзып, қайта жинауға тырысады — бұл оның салақтықтан емес, зерттеушілік қасиетінен туындайды. Сондықтан баланы жазғырып, жазалау орнына оның бұл мінезін түсінуге және оны оң бағытқа бұруға тырысу керек.
Жан-жақты дамыған баланы қалыптастыру үшін ата-ана өзі де балаға үлгі болуға тиіс. Бала көбіне ата-анасының іс-әрекетінен үйренеді. Үнемі кітап оқып, білімін жетілдіріп отыратын, ізденімпаз ортада өскен бала да сондай болады. Зерттеулер көрсеткендей, шығармашылық ата-аналардың балалары өнер мен ғылымға бейім келеді. Сондықтан балаға жай ғана «оқы» деп айту жеткіліксіз, оған білімге құмар ортаны өзіңіз жасап бергеніңіз абзал.
Сонымен қатар баланың психологиялық ахуалы да өте маңызды. Егер бала өзін отбасында қауіпсіз сезінбесе, оны сынай берсе немесе өзгелермен салыстыра берсе, ол өз бойындағы қабілеттерін көрсетуге қорқатын болады. Баланы үнемі қолдап, «сенің қолыңнан келеді», «сен ерекше баласың» деген сияқты сөздер айту оның бойындағы сенімділікті арттырады. Психологияда бұл «өзіне деген сенімнің жоғарылауы» деп аталады. Өзін сенімді сезінген бала ғана жаңа нәрселерден қорықпай көріп, өзінің қай салада мықты екенін анықтай алады.
Баланың әлеуетін ашудың тағы бір жолы — оның бойындағы ынтасын өшіріп алмау. Өкінішке қарай, кейде мектептегі қатаң тәртіп пен үлгерімге қойылатын талаптар баланың табиғи қызығушылығын басып тастайды. Мектептегі қатаң бағдарламаға сыймайтын, бірақ ерекше қабілеті бар балалардың саны аз емес. Әлемге әйгілі өнертапқыш Томас Эдисон бала кезінде мұғалімінен «ақыл-есі кем» деген баға алған. Бірақ анасы оның бойындағы ерекшелікті сезіп, оны үйде оқытқаннан кейін ол өзінің дарынын аша білді. Сондықтан баланың мектептегі бағасына қарап қана оның қабілетін бағаламау керек.
Заманауи әлемде балалардың талантын дамыту үшін көптеген мүмкіндіктер бар. Қазір әрбір салада балаларға арналған үйірмелер, секциялар, курстар көп. Баланы тек бір бағытқа қысып қоймай, әртүрлі салада байқап көрген дұрыс. Қазір көптеген елде «бейінді бағдар» беру тәжірибесі қалыптасқан — бала бірнеше үйірмеге барып, өзінің қай салаға бейім екенін өзі түсінеді. Бұл әдіс баланың еркіндігін сақтап, оның шынайы қызығушылығын табуға көмектеседі.
Сол сияқты, баланың жасына сай қабілетінің деңгейін де ескеру керек. Кішкентай балалар көбіне ойнау арқылы қабілетін көрсетеді. Психологтар ойын кезінде баланың шығармашылық қабілеті, қиялы, көшбасшылығы жақсы көрінетінін айтады. Сондықтан балаға еркін ойнап, түрлі ойындар ойнауға мүмкіндік беріңіз. Мысалы, құмда қала тұрғызу, түрлі рөлдік ойындар, сурет салу арқылы оның бойындағы қиял мен логикалық қабілеттерін анықтауға болады.
Жасөспірімдерде дарындылық жиі тұлғалық дағдарыспен қатар жүреді. Себебі бұл кезеңде олар өз-өзін табуға тырысады. Мұндайда оларды түсініп, қолдау өте маңызды. Олардың пікірімен санасып, «қателесуге құқығы бар» екенін ұғындыру қажет. Себебі көп бала осы кезеңде ата-анасының немесе мұғалімдерінің сынынан кейін өз бойындағы қабілетін жасырып, сенімсіз болып кетеді.
Дарынды баланы тәрбиелеуде ең бастысы — оны асықтырмау. Кейбір ата-аналар баласының ерекше қабілетін байқаса, бірден одан үлкен жетістік күтеді. Бұл баланың психикасына ауыр тиеді. Бала өзін еркін сезінуі керек, ол үшін қабілет — міндет емес, қуаныш болуы тиіс. Сол кезде ол өзінің мүмкіндігін толық ашып, шынайы дарынға айналады.
Осылайша, баланың талантын байқау — өте нәзік және жауапты іс. Бұл үдеріс баланың әр қадамын мұқият бақылап, оны түсініп, шабыттандырып, қолдаумен бірге жүруі керек. Әр бала өзіне ғана тән жолымен жүреді және әрқайсысының жетістікке жету уақыты мен бағыты әртүрлі. Баланың жүрегін жараламай, керісінше оның бойындағы жарықты жандыра білсек, ол ертең қоғамға пайда әкелетін толыққанды, бақытты адам болып өседі.
Бала бойындағы талантты байқау мен дамыту мәселесі — бұл тек бір баланың жеке жетістігіне ғана қатысты емес, тұтас қоғамның дамуындағы шешуші факторлардың бірі. Әр бала — қоғам үшін стратегиялық ресурс. Бір ғана дарынды баланы дер кезінде танып, оған жағдай жасап, қанат бітіру арқылы тұтас бір салада серпіліс жасауға болады. Тарихтағы ұлы ғалымдар мен өнер иелері бала кезінде өз қабілетін мойындайтын, демейтін бір адамның арқасында үлкен жолға түсті. Егер оларды дер кезінде байқамаса немесе қызығушылығын басып тастаса, адамзат небір өнертабыстарынан, мәдени байлықтардан айырылып қалар еді. Сондықтан әр балаға осындай көзқараспен қарап, оның бойындағы әр ұсақ қабілетті бағалай білу — бүгінгі тәрбиенің басты мақсаты болуы керек.
Дарынды балаларды қолдау — тек мектеп пен ата-ананың міндеті ғана емес, мемлекет деңгейінде жүргізілуге тиіс саясат. Әлемнің дамыған елдерінде дарынды балалармен жұмыс істеуге арналған арнайы бағдарламалар бар. Мысалы, Финляндияда әр мектепте «жеке даму жоспары» жасалып, әр баланың бейімділігіне қарай жеке траекториясы белгіленеді. Оңтүстік Кореяда дарынды балаларды қолдау үшін бюджеттен жыл сайын миллиардаған доллар бөлінеді, оларды арнайы орталықтарға жинап, жеке оқыту әдістемесі бойынша оқытады. АҚШ-та әр штаттың «Gifted & Talented Education» бағдарламасы бар, онда дарынды балаларды олимпиадаларға, ғылыми-зерттеу жобаларына, өнер байқауларына дайындайды. Бұл тәжірибелер Қазақстан үшін де үлгі боларлық.
Баланың талантын ашу үшін отбасының рөлі ерекше. Бала өзін отбасында қауіпсіз, еркін сезінгенде ғана бойындағы ерекше қабілеттерін көрсетеді. Егер балаға үйде тек тәртіп талап етіліп, көп сын айтылып, басқалармен салыстыра берсе, ол бірте-бірте өз ерекшелігін жасырып, өзін «ештеңеге қабілетсіз» сезініп өсуі мүмкін. Сондықтан баланы өз бетімен әрекет етуге, ойларын ашық айтуға, қателесуге мүмкіндік берген жөн. Әсіресе шығармашылық қабілет қатаң тәртіпте емес, еркіндікте жақсы дамитынын психологтар дәлелдеген.
Таланты бар бала әрдайым үлгілі болмайды, оның қылықтары кейде өзгеше, тіпті оғаш көрінуі мүмкін. Бұл — қалыпты жағдай. Себебі ол өз ортасынан бөлек ойлайды, басқаша сезінеді, жаңа шешімдер іздейді. Мұндай балаларға түсіністікпен қарап, олардың қиялына шектеу қоймай, керісінше ынталандыру керек. Кейде ең үлкен табыстарды қоғамға «қиын» деп есептелген балалар алып келеді. Сол үшін баланы «тәртіпсіз» немесе «ерекше» деп шеттетпей, оның бойындағы жақсы қасиеттерге мән беру керек.
Баланың талантын байқау үшін ата-ана мен мұғалімдердің өздері де бала тәрбиесі туралы білімін үздіксіз жетілдіруі маңызды. Педагогтар мен ата-аналарға арналған курстар, тренингтер, семинарлар ұйымдастыру арқылы баланың дамуын ғылыми тұрғыдан түсінуге жағдай жасалса, бұл өз нәтижесін береді. Мысалы, соңғы жылдары әлемде «коуч-ата-ана» және «педагог-психолог» сияқты жаңа бағыттар пайда болды, бұл ата-аналар мен мұғалімдерге баланың темпераментін, мінезін, ойлау ерекшелігін ескеріп, оған сәйкес әдіс қолдануға көмектеседі.
Қазіргі ақпараттық қоғамда балалардың қызығушылығы да жылдам өзгеріп отырады. Сондықтан балаға тек бір жолды ұсынып қоймай, оны жаңа салалармен таныстырып отыру маңызды. Бүгін сурет салуға қызыққан бала ертең робототехникаға әуес болуы мүмкін немесе музыкадан жалыққан соң спортқа бейімделуі мүмкін. Мұны дұрыс қабылдап, балаға әр таңдауда да қолдау көрсету керек. Баланың жолын өзі табуына мүмкіндік берген дұрыс.
Баланың қабілетін дамыту барысында оның психологиялық денсаулығына ерекше көңіл бөлу керек. Дарынды балалардың арасында күйзеліске ұшырау, өз-өзін төмен бағалау, жалғыздық сезімі сияқты мәселелер жиі кездеседі. Олардың бойында «мінсіз болу» немесе «тек үздік болу керек» деген қысым сезімі жиі пайда болады. Мұндайда оларды тыныштандырып, «қателесу — үйренудің бір бөлігі» екенін түсіндірген абзал.
Баланың талантын дамытуда шығармашылық орта мен дұрыс менторлардың рөлі зор. Қаладағы өнер мектептері, ғылыми-техникалық орталықтар, шығармашылық шеберханалар, спорт клубтары секілді орталарда баланың бойындағы қабілет ашыла түседі. Ол жерде ол өзімен ойы ортақ, арманы ұқсас басқа балалармен араласып, өзіне сенімді болады. Сонымен бірге оны бағыттап отыратын тәлімгерлердің болуы да қажет. Бір жақсы ұстаз немесе ментор баланың өмірін түбегейлі өзгертіп жіберуі мүмкін.
Баланың әрбір жетістігін мақтап, қолдап, оның өзі үшін қуанышты екенін сезіндіру керек. Бірақ сол жетістікті мақсат емес, жол деп қабылдауға үйрету қажет. Бұл оның бойында «жеңіске жету үшін ғана емес, қызық үшін үйрену» деген көзқарасты қалыптастырады. Бұл тәсіл баланың бойындағы шығармашылық еркіндікті сақтап, оған дамуға деген ынта береді.
Дарынды балалармен жұмыс істеуде қоғамның түсінігі де маңызды. Әлі күнге дейін біздің қоғамда баланың басқа балалардан ерекшелігі бірден сынға ұшырайды немесе «үлгерімі төмен» деп есептеледі. Ал шын мәнінде, олар бірегей қабілетке ие болуы мүмкін. Бұл туралы ата-аналар да, педагогтар да, жалпы қоғам да білгені жөн. Әр баланы өзінше бағалап, оған бірдей мүмкіндік беру — әділетті қоғамның белгісі.
Сөз соңында айтарымыз — әр бала өзінің бірегей жолымен келеді және әрқайсысы әлемге бір ерекше нәрсе әкелуге қабілетті. Бізге тек сол қабілетті көре білу, қолдап, оны ашуға көмектесу ғана қалады. Қоғамға жаңа өнертапқыштар мен ойшылдар, суретшілер мен көшбасшылар, жаңашылдар мен ізгі жүректі азаматтар керек болса, біз бүгінгі балалардың бойындағы сол қасиеттерді өшірмей, керісінше, жандыра білуге тиіс екенімізді естен шығармауымыз керек.
Қорыта айтқанда, баланың бойындағы талантты байқау — үлкен ыждағаттылықты, шыдамдылықты және мейіріммен қарауды қажет ететін ұзақ процесс. Әр бала — өзінше бір әлем, оның қабілеттері мен бейімділіктері де қайталанбас. Сол ерекшелікті дер кезінде көре білу, табиғи қызығушылықтарын қолдап, оған жағдай жасау — ата-ананың да, мұғалімнің де, жалпы қоғамның да міндеті. Дарынды балаға түсіністікпен қарап, сенім артып, оны асықтырмай, шабыттандырып отырса, ол міндетті түрде өз әлеуетін ашады. Қабілет — міндет емес, ең алдымен баланың жан дүниесіне қуаныш сыйлайтын жол екенін ұмытпау керек. Әр баланың бойындағы талантты табу және дамыту арқылы біз тек сол баланың тағдырына ғана емес, бүкіл қоғамның болашағына үлес қосамыз. Бүгін ашылған әрбір талант — ертеңгі күннің үміті мен жарқын болашағы.
