Қазақстандағы волонтерлік мәдениет соңғы жылдары ерекше қарқынмен дамып, қоғам өмірінің ажырамас бөлігіне айналып келе жатқанын байқауға болады. Еріктілік ұғымы бүгінде тек қайырымдылық шараларымен немесе белгілі бір акцияларға қатысумен шектелмейді, ол азаматтық белсенділіктің, әлеуметтік жауапкершіліктің және жас ұрпақтың өзін-өзі дамытудың тиімді жолы ретінде бағаланады. Тәуелсіздіктің алғашқы кезеңінде мұндай мәдениет жүйелі түрде қалыптаспаса да, біртіндеп жастар ұйымдары мен қоғамдық бірлестіктердің бастамалары арқылы волонтерлікке алғашқы қадамдар жасалды. Қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді шешуге мемлекет тарапынан бөлінетін ресурстардың шектеулі болуы адамдарды өзара көмекке, ынтымақ пен бірлікке негізделген әрекетке итермеледі.
Бұл үрдіс уақыт өте келе заңнамалық тұрғыдан да бекітіліп, жаңа деңгейге көтерілді. 2016 жылы қабылданған «Волонтерлік қызмет туралы» заң еріктілердің мәртебесін айқындап, олардың құқықтары мен міндеттерін нақтылап берді. Осы заңның арқасында еріктілердің жұмысы ресми танылып, олардың еңбегі ескерілетін жүйе қалыптасты. Ал 2020 жылдың Қазақстанда «Волонтер жылы» болып жариялануы бұл бағыттың дамуына тың серпін берді. Ел көлемінде мыңдаған әлеуметтік, мәдени және экологиялық жобалар жүзеге асырылып, оған жүз мыңдаған азаматтар атсалысты. Сол жылы пандемия кезінде дәрігерлерге көмек көрсеткен, қарт адамдарға азық-түлік жеткізген, онлайн оқушыларға сабақ түсіндірген жастардың еңбегі қоғам тарапынан үлкен қолдауға ие болды. Бұл кезең волонтерліктің қоғам үшін қаншалықты маңызды екендігін дәлелдеген ерекше уақыт ретінде есте қалды.
Қазіргі жаңа толқынның ерекшелігі – олардың волонтерлікті өздігінен дамудың, тәжірибе жинаудың және қоғамға пайдалы болудың бірегей мүмкіндігі деп қарастыруында. Бұрынғыдай тек қайырымдылық шарасына қатысу емес, қазір еріктілер экологиялық жобаларға атсалысып, қаланы тазалау, ағаш отырғызу, табиғатты қорғау жұмыстарын белсенді жүргізіп жүр. Сонымен бірге білім беру саласында жастар ауылдық жердегі оқушыларға тегін репетиторлық көмек көрсетіп, тіл үйретіп, заманауи IT-технологияларды үйретіп келеді. Денсаулық сақтау бағытында студент-еріктілер ауруханаларға барып дәрігерлерге көмек береді, ал мәдени салада ірі шараларды ұйымдастыруға қолдау көрсетеді.
Бүгінде цифрлық волонтерлік деген жаңа бағыт пайда болып, ақпараттық технологияны жақсы меңгерген жастар әлеуметтік жобаларға тегін веб-сайт әзірлеп, онлайн қосымшалар жасап, шалғай ауылдағы балаларға интернет арқылы шет тілін үйретіп отыр. Мұндай үрдіс Қазақстандағы волонтерліктің дәстүрлі үлгілерден бөлек жаңа бағытта дамып келе жатқанын айғақтайды. Мемлекет те бұл қозғалысты дамыту үшін түрлі қолдау көрсетіп келеді. Әр өңірде жастар ресурстық орталықтары жұмыс істеп, волонтерлерді біріктіріп, олардың бастамаларын жүзеге асыруға жағдай жасайды. Үкіметтік емес ұйымдар мен бизнес өкілдері де әлеуметтік жауапкершілік шеңберінде серіктестік орнатып, корпоративтік волонтерлік жобаларды қолға ала бастады. Мысалы, ірі компаниялар өз қызметкерлерін еріктілікке тарту арқылы қоғамға үлес қосуда. Мұндай тәжірибе бір жағынан әлеуметтік жобаларды күшейтсе, екінші жағынан ұйымдардың беделін арттырады.
Қоғам үшін волонтерлік қызметтің берері мол. Ең алдымен, әлеуметтік тұрғыдан әлсіз топтарға көмек көрсетіледі, қарттар мен мүмкіндігі шектеулі жандардың тұрмысы жеңілдейді, балалар мен жастарға қолдау көрсетіледі. Екіншіден, еріктілікке қатысқан жастар жауапкершілікке, мейірім мен жанашырлыққа, ұйымдастырушылық пен ынтымақтастыққа үйренеді. Үшіншіден, әртүрлі ұлт өкілдері мен әр жастағы азаматтарды ортақ мақсатқа біріктіріп, қоғамдық бірлік пен татулықты нығайтады. Төртіншіден, кейбір әлеуметтік қызметтерді волонтерлер тегін атқаратындықтан, мемлекет шығындарының бір бөлігі қысқарады.
Бұдан бөлек, волонтерлік халықаралық тәжірибе алмасуға да жол ашады. Қазақ жастары бүгінде әлемдік еріктілер қозғалысына қатысып, шетелдік жобаларда тәжірибе жинақтап жүр, бұл өз кезегінде елге жаңа идеялар мен әдістердің келуіне ықпал етеді. Алдағы уақытта Қазақстандағы волонтерлік мәдениеттің дамуына ерекше назар аударылатын бағыттардың бірі – цифрлық еріктілік, яғни онлайн оқыту, қашықтан көмек көрсету және IT жобаларға қолдау көрсету болмақ. Сондай-ақ экологиялық волонтерлік те маңызын жоймайды, себебі табиғатты қорғау, жасыл аймақты көбейту – барша қоғам үшін маңызды міндет.
Жастар арасында әлеуметтік стартаптарды дамытуға да көңіл бөлінуде, бұл еріктілікті тек уақытша көмек емес, тұрақты әлеуметтік жоба ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Мектеп оқушылары үшін арнайы волонтерлік клубтардың құрылуы да болашақта жаңа буынның ерте жастан азаматтық белсенділігін арттыруға ықпал етеді.
Қазақстандағы волонтерлік мәдениет қазірдің өзінде қоғамды біріктіретін үлкен күшке айналды. Бұл – жай ғана көмек көрсету емес, адамдардың ой-санасын өзгертіп, жауапкершілік пен мейірімділікті дәріптейтін өмір философиясы. Жаңа толқын еріктілер өздерінің белсенділігімен, жаңашылдығымен және қоғамға деген жанашырлығымен ерекшеленеді. Олар қоғамға қолдау көрсетіп қана қоймай, елдің болашағына үлес қосуда. Волонтерлік арқылы жастар өздерінің азаматтық борышын өтеп, тәжірибе жинап, жаңа достар табады, ал қоғам олардың еңбегінен пайда көреді. Сондықтан да Қазақстандағы еріктілер қозғалысын дамыту – мемлекеттің де, қоғамның да ортақ мүддесі. Бұл мәдениеттің нығаюы еліміздің әлеуметтік тұрақтылығын арттырып, азаматтардың бір-біріне деген сенімін күшейтеді. Волонтерлік – тек қайырымдылық емес, бұл – жаңа заманның өркениетті қоғамындағы басты құндылықтардың бірі.
Волонтерлік қозғалыстың қоғамдағы орнын қарастырғанда оның тек көмек көрсету ғана емес, сонымен бірге тәрбиелік маңызы зор екенін естен шығармау керек. Әсіресе жастар үшін ерікті болу – өмірлік мектеп. Ол жас буынды адамгершілікке, мейірімге, жауапкершілікке тәрбиелейді. Күнделікті өмірде кейде байқала бермейтін қарапайым құндылықтар – үлкенді сыйлау, кішіні қорғау, табиғатты аялау, мұқтаж жанға көмектесу сияқты қасиеттер еріктілік арқылы тәжірибе жүзінде нығая түседі. Мәселен, қарттар үйіндегі еріктілердің тұрақты қызметі тек қана жалғызбасты жандардың көңілін көтеріп қоймайды, сонымен бірге жастардың бойына ізгілік пен жанашырлықты сіңіреді.
Жаһандану дәуірінде волонтерлік мәдениет халықаралық байланыстарды нығайтудың да бір құралына айналды. Бүгінде қазақстандық жастар түрлі халықаралық бағдарламаларға қатысып, шетелдік еріктілермен тәжірибе алмасуда. Бұл өз кезегінде олардың дүниетанымын кеңейтіп, кәсіби қабілеттерін жетілдіруге сеп болады. Шетелдік тәжірибені елге әкеліп, оны жергілікті жобаларға бейімдеу – Қазақстандағы еріктілер қозғалысының сапалық тұрғыдан дамуына үлес қосады. Әсіресе экология, медицина, білім беру саласында осындай тәжірибе алмасудың пайдасы зор.
Қазіргі таңда әлеуметтік желілер мен медиа кеңістік те волонтерлікті насихаттаудың қуатты құралына айналды. Интернеттің арқасында көптеген жастар еріктілік бастамаларынан хабардар болып, онлайн акцияларға қатысып жүр. Мәселен, табиғатты қорғау мақсатында ұйымдастырылған флешмобтар немесе қан тапсыру жөніндегі онлайн челлендждер қысқа мерзімде мыңдаған адамды тартып, қоғамға нақты пайда әкеліп отыр. Осы арқылы еріктілік жаңа заманға сай жаңаша сипат алып, жастардың ой-санасына жақындай түсті.
Сонымен қатар, волонтерлік кәсіби тұрғыдан да пайдалы екенін айтуға болады. Көптеген жұмыс берушілер үміткердің еріктілік тәжірибесін оң бағалайды. Себебі ол адамның белсенділігін, жауапкершілігін, ұйымдастырушылық қабілетін көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда волонтерлік – жастардың еңбек нарығына шығуына қосымша мүмкіндік береді. Бұл да «жаңа толқынның» басты ерекшелігі болып отыр.
Әлеуметтік тұрғыдан алғанда, еріктілер қозғалысы қоғамдағы сенім мен бірлікті нығайтады. Әртүрлі әлеуметтік топтардың өкілдері бір мақсат үшін бірігіп, ортақ іс атқарғанда бір-біріне деген сыйластық артады. Бұл өз кезегінде елдегі тұрақтылықты, ынтымақтастықты сақтауға көмектеседі. Әсіресе көпұлтты Қазақстан үшін мұның маңызы ерекше. Волонтерлік адамдарды ұлтына, дініне немесе әлеуметтік жағдайына қарамастан ортақ игілік жолында біріктіретін қуатты күшке айналып отыр.
Алдағы жылдары Қазақстанда волонтерлікті жүйелі түрде дамыту үшін бірнеше бағытқа басымдық беру қажет. Біріншіден, еріктілікті мектептен бастап оқыту маңызды. Арнайы пән немесе қосымша курс енгізу арқылы оқушылардың ерте жастан азаматтық жауапкершілігін арттыруға болады. Екіншіден, жоғары оқу орындарында еріктілікке қатысқан студенттерге академиялық жеңілдіктер жасау, тәжірибе есебіне қосу жүйесін кеңейту қажет. Үшіншіден, әлеуметтік кәсіпкерлік пен волонтерлікті ұштастырып, тұрақты жобаларға қолдау көрсету де маңызды. Бұл еріктіліктің уақытша емес, ұзақ мерзімді әлеуметтік шешімдер ұсынуына жол ашады.
Сонымен қатар аймақтық теңсіздікті азайту да – негізгі міндеттердің бірі. Қалаларда еріктілер қозғалысы белсенді дамып жатса, ауылдық жерлерде ол әлі де жеткіліксіз деңгейде. Сондықтан ауыл мектептерінде еріктілер клубтарын құру, ауыл жастарын тарту, өңірлік жобаларды іске асыру маңызды. Осылайша елдің әр түкпірінде волонтерлік мәдениет біркелкі дамып, ұлттық деңгейде жүйелі сипат алады.
Волонтерлік мәдениет – мемлекеттің дамуы мен қоғамның ілгерілеуін көрсететін маңызды көрсеткіштердің бірі. Қазақстанда осы мәдениеттің жаңа толқыны қалыптасып, қоғам өміріне тың серпін әкелді. Бұл толқын – білімді, жанашыр, заманауи технологияны еркін меңгерген жастар. Олар үшін қоғамға пайдалы болу, ортақ іске үлес қосу – өмірлік қағидаға айналып отыр. Сондықтан Қазақстандағы волонтерлік мәдениетті қолдау мен дамыту – болашаққа салынған инвестиция, ұлттық бірліктің кепілі, елдің өркениеттік дамуының алғышарты.
Волонтерліктің тағы бір маңызды қыры – оның әлеуметтік-психологиялық әсері. Ерікті болған адам ең алдымен өзіне сенімді бола бастайды, көшбасшылық қабілетін дамытады, көпшілік алдында сөйлеуді үйренеді. Көптеген жастар волонтерлік қызмет арқылы өмірлік серіктестерін, жаңа достарын табады, кәсіби байланыс орнатады. Психологтардың айтуынша, басқаға көмектескен адам өзіне рухани қанағат табады, өмірге деген көзқарасы өзгереді, бақыт деңгейі артады. Бұл тұрғыдан алғанда волонтерлік тек қоғамдық игілік емес, әр адамның ішкі дамуына ықпал ететін өмір мектебі деуге болады.
Экономикалық тұрғыдан еріктілер еңбегі ел үшін үлкен пайда әкеледі. Дамыған мемлекеттерде волонтерлік сағаттары ақшаға шаққанда миллиондаған доллардың эквивалентіне тең келеді. Қазақстанда да егер барлық еріктілердің атқарған жұмысының құнын есептесек, мемлекет бюджетіне айтарлықтай үнем түсетіні анық. Мысалы, табиғи апат кезінде еріктілердің көмегін арнайы мамандарға төлейтін жалақымен салыстырсақ, волонтерлік жұмыстың қаржылық құндылығы бірден көрінеді. Бұл – экономиканың «көлеңкелі инвестициясы», яғни қоғам үшін жасалатын, бірақ ақшаға бағаланбайтын еңбек.
Волонтерліктің болашағы да ерекше назар аударуға тұрарлық. Қазақстанда еріктілер қозғалысы әлі жас болғанымен, оның әлеуеті зор. Келешекте бұл салада арнайы оқыту бағдарламалары, сертификаттау жүйесі енгізілсе, еріктілердің мәртебесі артып, кәсіби бағытта дамуы мүмкін. Сондай-ақ мектеп пен университет бағдарламасына «волонтерлік сағат» жүйесін енгізу жастардың әлеуметтік жауапкершілігін күшейтіп, еріктілікті өмір салтына айналдырады.
Болашақтағы тағы бір маңызды бағыт – корпоративтік волонтерлік. Яғни ірі компаниялар өз қызметкерлерін әлеуметтік жобаларға қатысуға тартып, қоғамға үлес қосады. Бұл үрдіс дамыған елдерде бұрыннан бар. Егер Қазақстандағы бизнес өкілдері де осы мәдениетті қабылдаса, еріктілер қозғалысы мүлде жаңа деңгейге көтеріледі.
Сонымен қатар ауылдық жерлерде волонтерлік қозғалысты жандандыру да аса маңызды. Қазір еріктілердің басым бөлігі қалалық жастар болғанымен, ауылдағы әлеуметтік мәселелер көп. Егер ауылдағы белсенділерге жағдай жасалса, олар да жергілікті деңгейде үлкен істер атқара алады. Бұл – аймақтардағы қоғамды дамытудың тиімді жолы.
Мәдени-рухани тұрғыдан алғанда да волонтерлік қазақ халқының дәстүрімен үйлеседі. «Асар», «садақа», «жылу жинау» сияқты ұғымдар еріктіліктің ұлттық нұсқасы іспеттес. Бүгінгі жаңа толқын волонтерлер осы дәстүрді заманауи үлгіде жалғастырып отыр. Мысалы, ауылдағы үйін өрт шалған отбасына жастардың көмектесуі немесе науқас балаға қаржы жинау акциялары – бұрынғы «жылу» дәстүрінің қазіргі замандағы жалғасы. Бұл қазақ қоғамының рухани сабақтастығын сақтап отырғанын көрсетеді.
Осы айтылғандардың бәрін түйіндей келе, Қазақстандағы волонтерлік мәдениет бір кезеңдік науқан емес, терең әлеуметтік қозғалысқа айналып келе жатыр деп сеніммен айтуға болады. Оның жаңа толқыны – білімді, белсенді, әлемдік үрдісті қабылдауға дайын жастар. Олар қоғамға пайда әкеліп қана қоймай, еліміздің болашағын айқындайтын азаматтық жауапкершіліктің үлгісін көрсетіп отыр.
