Құрылтай ұғымының қазіргі саяси жүйеге қайта келуі – өткенді қайталау ғана емес. Керісінше, тарихи тәжірибенің бүгінгі мемлекеттің талаптарына бейімделуі. Өйткені дәстүрдің өміршеңдігі оның сыртқы формасында емес, негізгі қағидаттарында. Қазақ қоғамындағы кеңесу мәдениетінің өзегінде ел мүддесін ортақ талқыға салу, жауапкершілікті бөлісу, мәмілеге келу және әділетті шешім іздеу ұстанымдары болды.
Ұлттың дәстүрлі құқықтық жүйесі де осы қоғамдық кеңесу мәдениетімен тығыз байланысты. Билер институты, әдет-ғұрып құқығы және хандық дәуірдегі заңдар қоғамдағы қатынастарды реттеудің өзіндік тетіктерін қалыптастырды. Қасым ханның «Қасқа жолы», Есім ханның «Ескі жолы», Тәуке хан тұсындағы «Жеті жарғы» – сол дәуірдегі мемлекетті басқару мен қоғамдық тәртіпті құқықтық тұрғыдан жүйелеуге бағытталған маңызды тарихи мұралар. Зерттеулер қазақтың құқықтық дәстүрі ғасырлар бойы қалыптасқан әдет-ғұрып нормалары мен билер институтына сүйенгенін көрсетеді.
Осы тарихи сабақтастық бүгінгі Құрылтайдың мазмұнын түсінуде маңызды. Қазіргі заң шығарушы орган, әрине, ортағасырлық құрылтайдың дәл көшірмесі емес. Қазіргі мемлекет – Конституцияға, заң үстемдігіне, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарына және заманауи демократиялық институттарға негізделген құқықтық мемлекет. Сондықтан жаңа Құрылтайдың тарихи атауы көне дәстүрдің мазмұнын қазіргі қоғамдық-саяси талаптармен ұштастыруға бағытталған символдық әрі институционалдық мәнге ие.
Мұның тағы бір маңызды қыры – халықтың тарихи жадын жаңғырту. Ұзақ уақыт бойы ұлттық тарихтың көптеген қырлары қоғамдық санада толыққанды көрініс таба алған жоқ. Тәуелсіздік жылдарында тарихи мұраны қайта зерделеу, ұлттық мәдениет пен дәстүрді жаңғырту бағытында жүйелі жұмыстар жүргізіле бастады. Бұл үдеріс тек өткенді дәріптеумен шектелмеуі керек. Бабалардан қалған құндылықтарды бүгінгі қоғамның дамуына қызмет ететін мазмұнмен сабақтастыру маңызды.
Құрылтай атауының қайта оралуы осы үдерістің нақты көріністерінің бірі. Бұл – қоғамға «бізде ел тағдырын ортақ талқылау дәстүрі бұрыннан болған» деген тарихи сананы қайта орнықтыратын фактор. Тарихи жадтың жаңғыруы адамның өткенін білуімен ғана өлшенбейді. Ол азаматтың мемлекетке, қоғамға және өз елінің болашағына жауапкершілікпен қарауынан көрінеді.
Тарихи жадтың жаңғыруы – өткенге қайта оралу емес, өткеннен сабақ алып, болашаққа сенімді қадам жасау. Қазақ қоғамының ғасырлар бойы қалыптасқан кеңесу, мәмілеге келу, елдік мүддені жоғары қою дәстүрі қазіргі демократиялық институттардың дамуына рухани негіз болады. Бұл ретте Құрылтайдың қайта жаңғыруы Қазақстанның мемлекеттілік тарихындағы үзілген жіптің қайта жалғануы.
Өткенін таныған қоғам ғана болашағын нық қалыптастыра алады. Ал Құрылтайдың қазіргі саяси жүйедегі орны – қазақ мемлекеттілігінің тарихи тәжірибесі мен заманауи заң шығару мәдениетінің тоғысқан тұсы.
Рысжан Аязбаева,
М. Тынышбайұлы атындағы облыстық тарихи-өлкетану музейінің директоры
