Қазақ халқы үшін Құрылтай ұғымы жаңалық емес. Бұл – ғасырлар бойы ел тағдыры таразыланған, маңызды шешімдер қабылданған, халықтың бірлігі мен мемлекеттің болашағы айқындалған тарихи институт. Хандар мен билер, батырлар мен ел ағалары дәл осы Құрылтайда бас қосып, елдің ең өзекті мәселелерін ақылдасып шешкен. Сондықтан Құрылтай – халқымыздың саяси мәдениеті мен мемлекет басқару дәстүрінің ажырамас бөлігі.
Осы тұрғыдан алғанда, жаңа Конституцияда заң шығарушы органның «Парламент» емес, «Құрылтай» деп аталуы – тарихи сабақтастықты жалғастырып, ұлттық құндылықтарды жаңғыртуға бағытталған маңызды қадам. «Парламент» сөзі өзге тілден енген ұғым болса, «Құрылтай» – халқымыздың санасында орныққан, мағынасы терең төл атау. Бұл өзгеріс мемлекеттік институттардың ұлттық сипатын күшейтіп, елдің тарихи негіздерін қазіргі заман талаптарымен ұштастыруға мүмкіндік береді.
Жаңа Конституцияда Құрылтай 145 депутаттан тұратын заң шығарушы орган ретінде белгіленген. Оның басты міндеті – мемлекет пен қоғамның дамуына қажетті заңдарды қабылдау, азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау, елдегі қоғамдық қатынастарды құқықтық тұрғыдан реттеу. Құрылтай депутаттары – халықтың сеніміне ие болған өкілдер. Сондықтан олардың әрбір шешімі елдің болашағына тікелей әсер етеді.
Конституциялық реформалардың тағы бір маңызды бағыты – мемлекеттік басқару жүйесінің жаңаруы. Соның нәтижесінде вице-президент институты енгізіліп, Құрылтай және Халық кеңесі сияқты жаңа саяси институттар қалыптасты. Мұндай өзгерістер билік тармақтарының өзара үйлесімді жұмыс істеуіне, сондай-ақ, қоғамның мемлекеттік басқару ісіне белсенді қатысуына жаңа мүмкіндік береді.
Конституцияда «мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы – халық» екені нақты көрсетілген. Сондықтан бұқараның пікірін ескеретін жаңа тетіктердің қалыптасуы – демократиялық дамудың маңызды белгісі. Осы тұрғыдан алғанда, Халық кеңесінің құрылуы ерекше маңызға ие. Бұл институт азаматтардың ұсыныстары мен қоғамдық пікірдің заң шығару үдерісіне ықпал етуіне жол ашады.
Халық кеңесінің басты ерекшеліктерінің бірі – заң шығару бастамасы құқығына ие болуы. Яғни бұл орган ұсынған заң жобалары міндетті түрде Құрылтайдың қарауына енгізіліп, жан-жақты талқыланады. Соңғы шешімді Құрылтай қабылдайды, алайда заң шығару процесіне халықтың үнінің жетуі – жаңа саяси жүйенің маңызды артықшылығы.
Бүгінде заң шығару бастамасы құқығы Президентке, Үкіметке, Құрылтай депутаттарына және Халық кеңесіне берілген. Бұл мемлекеттік басқарудың ашықтығын арттырып қана қоймай, заңдардың қоғам сұранысына сай қабылдануына ықпал етеді. Әртүрлі пікірдің ескерілуі мен қоғамдық талқылаудың күшеюі құқықтық мемлекеттің басты қағидаларының бірі.
Құрылтай депутаттары саяси партиялар арқылы сайланады. Сондықтан әрбір азаматтың сайлауға қатысуы ерекше маңызды. Өйткені дауыс беру арқылы халық өз мүддесін қорғайтын, елдің дамуына жауапты болатын депутаттарды таңдайды. Бұл – әр азаматтың мемлекет басқаруына қатысуының нақты көрінісі.
Еліміздің болашағы әрқайсымыздың азаматтық ұстанымымызға байланысты. Белсенді азаматтық қоғам ғана әділетті әрі тиімді мемлекеттік басқарудың негізін қалыптастырады. Сондықтан әрбір азамат сайлауға бейжай қарамай, өзінің таңдауын саналы түрде жасауы қажет.
Жаңа Конституцияда көзделген өзгерістер – еліміздің жаңа даму кезеңіне бағытталған маңызды реформалар. Құрылтайдың құрылуы, жаңа саяси институттардың енгізілуі және халықтың заң шығару ісіне кеңінен қатысуына мүмкіндік берілуі құқықтық мемлекет құру жолындағы маңызды қадамдар. Бұл өзгерістердің түпкі мақсаты – халықтың мүддесіне қызмет ететін тиімді мемлекеттік басқару жүйесін қалыптастыру және Қазақстанның тұрақты дамуына берік негіз қалау.
Өмірәлі ЖАЛАИРИ,
заң ғылымдарының докторы, профессор
