Адам бойындағы асыл қасиеттің барлығы әкенің қаны мен ананың ақ сүтімен бойға дариды. Олай болса, адамға қойылатын басты талап — адамгершілік асыл қасиеттерді бойына сіңірген ұлағатты азамат болып шығу керектігін ұмытпауымыз керек.
Адамзатты білім алуға шақырған ұстаз Ы. Алтынсарин «Адамгершілікке тәрбиелеу құралы – еңбек пен ата-ана үлгісі» деген болатын. Ондай құнды қасиеттерге ие болу, рухани бай адамды қалыптастыру баланың дүниеге келген кезінен бастау алады. Адамның адамгершілігі — оның асыл қасиетi, былайша айтсақ, кiсiлiгi. Кісілік қасиетті бәрінен жоғары қою арқылы адам өзін мейірімділікке, Отанын, елін, отбасын сүюге тәрбиелейді. Адамгершiлiгi мол адам басқалардан қашанда оқ бойы озық тұрады.
Адамгершіліктің биік шыңына шыққан адам барынша қарапайым әрі кішіпейіл болып келеді. Қазіргі таңда мұндай адамдарды жиі кездестіре алмаймыз. Қазіргінің пендесі сәл шені өсіп, шекпені қалыңдаған сайын амандаса қалсаңыз сәлеміңізді алмақ түгелі бас изеуге ерінеді. Бұл бүгінгі күннің ең өзекті мәселесінің бірі.
Кейбір саусақпен санарлық басшылар хан болсын, қара болсын барлығын тең көреді. Осындай азаматтарды адамгершілігі тым жоғары деп бағаласақ болады деп ойлаймын. Текті халқымыз «Сөздің басы – сәлем» деген аталы сөзін бүгінгі көрініске арнап айтқандай.
Уақыт өткен сайын адами құндылықтар мен қасиеттер де өзгеріп бара жатыр. Қазір әр адам қара басының қамын ғана ойлаумен өмір сүріп жатыр десек қателеспейтініміз анық. Оған мысал да жоқ емес. Мәселен, қит етсе өзіне-өзі қол салуға дайын жастар қатарының артуы да үлкен кеселге айналды. Осындай бір оқиғаға немесе қайғылы жағдайға тап болған адамға қол ұшын беруге емес, қалтафонының бейнежазбасына түсіріп, әлемжеліге салуға асығатындарға адамгершілік жайлы ой айтудың өзі артық па деп ойлаймын.
Бұл пікіріммен біреу келісер, екіншісі келіспеуі мүмкін. Бірақ мұндай көріністің қоғамда көптеп орын алып жатқаны ащы да болса шындық. Осындай жағдайды айта қалсақ, бәрін заманның ағымына қарай итере салуға асығатынымыз тағы бар. Бұл – сыныққа сылтау іздеумен тең. Керісінше, осындай мысалды өз басымыздан өткіздік пе, жоқ па деп ой елегімізден өткізіп, өзімізді-өзіміз тәрбиелеуге асығайық.
Шығыс ғұламалары Омар Хайям: «Адамдардың пайдалысы – адамдарға пайда келтіргендер» десе, Рудаки бұл ойды одан әрі нақтылай түсіп «Өмір – теңіз, жүзем онда демеңіз, ізгіліктен жасалмаса кемеңіз» деген екен. Демек, әлемде орын алып жатқан қайғы-қасіреттердің себебі адам өміріндегі адамгершілік құндылықтардың тым азайып бара жатқанынан десек, еш қателеспейміз. Сондықтан да ізгіліктің ең үлкені – адамдарға жақсылық жасау. «Өзіме емес, өзгеге пайдам тисін» деп айта алу үшін де адамның бойына ізгіліктің, адамгершіліктің дәні егілуі тиіс. Ал осындай дәннен жиналатын өнімнің мол болары анық.
Айгүл СМАҒҰЛОВА
Талдықорған қаласы
