Бүгінде «Желтоқсан көтерілісі» аталатын, бұрындары «оқиға», «бұзақылық», «жаппай тәртіпсіздік» аталған қанды да қасіретті бұл даталы күннің Қазақстанның жаңа тарихындағы маңызы туралы аз айтылып, кенде жазылып жүрген жоқ. Бұған біздің тарихшылар, саясатшылар мен қоғам және әлеуметтанушылар түгілі әлемдік деңгейде баға берілді, халықаралық ғылыми конференцияларда Желтоқсан көтерілісінің қоғамдық қозғаушы күш ретіндегі рөлі толығымен танылды.
Иә, біздің Желтоқсан ХVІІІ-ХІХ ғасырда бүкіл Еуропаға саяси генерация берген, тұтас бір құрлықта жаңа саяси-әлеуметтік өзгеріске бастау болған Француз революциясының жаңа ғасырдағы сыңары еді. Бұл революциядан кейін Еуропадағы абсолюттік монархиялар бірінен соң бірі халықтық демократияға көше бастаса, Желтоқсан көтерілісі темір торлы кеңестік абсолютизм идеологиясының құлауына мұрындық болды.
Кеңестік диктатураның сеңін сөккен, КСРО-ның тағанын алғаш теңселткен Желтоқсан көтерілісі екені ешқандай дәлелді қажет етпейді. Әзірбайжандағы Баку қозғалысы да, Балтық жағалауы елдеріндегі ереуілдер де Желтоқсаннан кейін пайда болды. Тіпті біртұтас герман халқы мен елін екіге бөлген Берлин қабырғасы да кейін (1989 ж.) құлады.
Бірақ менің айтпағым – Желтоқсанды желбуаз сөзбен семіртіп, ауызбен үрленген бүйен сияқты мақтау емес. Одан Желтоқсан екеу болып, мән-маңызы еселеніп кетпейді. Бір тәмсілдің астарын айналдырып айтар болсақ, құрғақ мадақ саналы зердені жыртады.
Мені ендігі толғандыратын мәселе – Желтоқсан тәуелсіз Қазақстандағы бастаушы һәм қозғаушы күш ретіндегі сипатынан айырылып барады. Оның 90-жылдарғы сепаратизмге қарсы «Азат» қозғалысымен бірлесіп жасаған ерлік еңбегі, «ұлыорыстық» (великорусский) шовинизмге қарсы кейінгі күресі біртіндеп семіп бара жатқан сыңайлы.
Әрине, менің бұл пікіріме қарсы шығатын жалаң патриоттар аз болмас, бірақ бұл арада мен үшін Платон кейпіндегі желтоқсандықтардан бұрын ақиқат әлдеқайда қымбат болып тұр. Әлбетте, өткен ғасырдың Ұлы оқиғасын аласартпай, бұл ғасырға жеткен, алды 80-ге жеткен, арты 50-ден асқан желтоқсаншыларды жалаң жазғыруға болмас.
Мәселенің мән-жайы Алматының қанды алаңына жұмылған жұдырықтай болып шыққан кезіндегі жұмысшы жастар мен студенттердің бүгінде сол тастүйін тұтастықтан айырылғанында болып тұр. Желтоқсан қоғамдық сипаты тұрғысында тарам-тарам топтарға бөлшектеніп, ұйымдық сепаратизмнің созылмалы дертіне ұшырады. 1986 жылғы жалғыз Желтоқсан бүгінде (кейбір деректер бойынша) 17 ұйымға бөлініп кетті. Соның салдарынан ол өзінің қоғамдағы авангардтық қозғаушы күш ретіндегі саяси сипатынан айырылды. Әрбір топ өзінің жарғысын жасап, жеке медаль-марапатын меншіктеп, бір-біріне бәсекелес, тіпті кейбір кездері қарсылас ұйымдарға айналды.
Әрине, Желтоқсанның бөлшектеніп кетуіне бірінші кезекте бұрынғы 30 жылдық жеке дара биліктің саясат технологиясы себепкер болды. Азаматтық рухы басым қозғалысты жік-жікке бөлу, тіпті оның жекелеген топтарын бір-біріне қарсы қою арқылы «бөліп алып билеу» технологиясы қолданылды. Түрлі астарлы саяси шараларға гранттар беру, «қамқорлық» жасау, «астауға үйір ету» амалдарымен Желтоқсанның тұтастығын тарқату әдісі асқан айлакерлікпен жүзеге асты.
Екінші жағынан, буыны бекімеген балғын қазақ буржуазиясы қозғалыстың төңірегіне шоғырлана алмады. Материалдық мұқтаждығы басым азаматтық қозғалысқа бизнестің жақындап кетуі билік үшін қатерлі болды. Топ бастайтын лидерлік қасиеті бар жекелеген жарқын танымал желтоқсаншының бизнесіне «көмек көрсету» амалымен оларды азаматтық қоғамнан алшақтатудың технологиялық айласы жүзеге асты. Ақыр соңында Желтоқсан қоғамды тұтастыратын қозғаушы саяси күш сипатынан бірте-бірте айырылып, филателистердің қызығушылар қауымы деңгейіне дейін түсті.
Бұл желтоқсаншыларды мұқатудың, қозғалыстың рөлін кемсітудің сөзі емес. Керісінше, үмітпен қамшылау, жігерді ояту деп түсіну керек. Салыстырмалы түрде айтар болсақ, менің ойымша, кейінгі жазылар тарихта саяси және дәуірлік маңызы жағынан Желтоқсан Қаңтардан жоғары тұрады. Рет кезегі де солай ғой: желтоқсан – қаңтардың алдындағы ай.
Ал мазмұны тұрғысында айтсақ, қаншама қан төгілді десек те Қаңтар оқиғасы тәуелсіз бір елдің «ішкі разборкасы», тұрмыстық газ мәселесінен туған стихиялық сипаттағы оқиға болды. Әрине, бұл оқиғаның соңы қызыл қырғынға ұласқандықтан және жаңа дәуірдегі бүгінгі ұрпақ кеше ғана бастан кешкендіктен қоғамның санасын теңселтіп кеткені ақиқат.
Ал Желтоқсан – бұл бүкіл дүниені шошындырған коммунистік қызыл идеологияға қарсы шыққан ұлт-азаттық сипатындағы көтеріліс. Сондықтан бұл әлемдік саяси құбылыстың мәні әлдеқайда жоғары болмақ. Тек бұл көтеріліске қатысты біздегі зерделік-насихаттық іс-шараны жаңа мазмұндық сипатқа көтеріп, өскелең ұрпақты патриотизм мен ұлтжандылыққа тәрбиелеудің тың формасын қалыптастыру қажет.
Айтпақшы, ұлт тұтастығын қалыптастыруға және сыртқы қауіп-қатерлер тәуекеліне қарсы тұру үшін мұндай маңызды насихаттық міндет мемлекеттік деңгейде және бүгінгі биліктің тікелей араласуымен жүргізілгені жөн болар еді. Президент Қ. Тоқаев ұсынған «Жаңа Қазақстан» және «Әділетті Қазақстан» идеяларын ұлт санасы арқылы жүзеге асыру үшін Желтоқсанның жалынды рухын өшірмей, Қазақстандық жасампаз ұрпақтың зерде-зейінін суарып отыру керек.
Елдегі жаңа өзгерістерді биліктің өзі жекедара жүзеге асыра алмайды. Мемлекеттік биліктің қатысынсыз қоғамда да өз бетінше өзгеріс жасау қабілеті тапшы. Жаңа Қазақстан құру жөніндегі ұлы идеяның төңірегіне бытырап жүрген Желтоқсанды ғана емес, қоғамның барша конструктивті күштерін топтастыра алуымыз керек. Онсыз текке теке-тірестен түк шықпайды!
Ермұрат БАПИ
