Қазақстанда интернет пен цифрлық сервистердің дамуы халықтың өмірін жеңілдетіп қана қойған жоқ, сонымен қатар алаяқтардың әрекет өрісін де кеңейтті. Құқық қорғау органдарының мәліметінше, соңғы жылдары қаржы, интернет және телефон алаяқтықтарының саны бірнеше есе артқан. Әсіресе Kaspi, Halyk Bank, электронды әмияндар, онлайн сауда платформалары арқылы жасалатын қылмыстар жиі кездеседі.
Бүгінгі күні алаяқтар тек көшеде әмиян ұрлап қоймайды, олар телефон арқылы қоңырау шалып, банк қызметкері ретінде танысады немесе әлеуметтік желіде жалған парақшалар ашып, сенімді ақпарат таратқандай көрінеді. Мәселен, соңғы айларда Қазақстанда “Kaspi аккаунтыңыз бұғатталады”, “сіздің шотыңыздан күдікті ақша аударылды” деген жалған хабарламалар жиілеген.
Алаяқтардың негізгі мақсаты – адамның сеніміне кіріп, жеке мәліметін немесе ақшасын иемдену.
Қандай белгілерге назар аудару керек?
- Тез шешім қабылдатуға тырысады. “Қазір болмаса кеш болады”, “ақшаңызды жоғалтасыз” деген қысым жасайды.
- Ресми емес байланыс арнасы. Банк ешқашан WhatsApp, Telegram арқылы құпия код сұрамайды.
- Жалған сілтемелер. Хаттар мен SMS-те күмәнді сайттарға апаратын сілтемелер болады.
- Сенім ойыны. Өзін полиция, прокурор, банк қызметкері ретінде таныстыру.
Қалай сақтануға болады?
- Жеке мәліметті құпия ұстаңыз. Карта нөмірін, CVV кодын, SMS арқылы келетін құпия кодты ешкімге бермеңіз.
- Сілтемеге абай болыңыз. Хабарламадағы күмәнді сайтқа кірмеңіз.
- Банкпен тек ресми нөмір арқылы байланысыңыз. Қоңырау шалған адамның кім екенін растау үшін банктің ресми нөміріне өзіңіз қайта хабарласыңыз.
- Қосымша қорғаныс орнатыңыз. Банк қосымшаларында биометриялық қорғаныс (Face ID, Touch ID) мен қос факторлы аутентификацияны қосыңыз.
- Бейтаныс адамға ақша жібермеңіз. Әсіресе онлайн сауда кезінде алдын ала төлем жасаудан сақ болыңыз.
Психолог Назира Сейдахметованың айтуынша, алаяқтар адамдардың сенімін психологиялық қысым арқылы жаулап алады:
“Адам кенеттен дүрбелеңге түссе, ойланбастан әрекет етеді. Алаяқтар осы сәтті пайдаланады. Сондықтан кез келген күмәнді жағдайда асықпай, уақыт алып, ақпаратты тексеру өте маңызды”, – дейді маман.
Алаяқтық – тек полиция немесе банктің емес, әрбір азаматтың жеке қауіпсіздігіне төнген қатер. Ақпараттық сауаттылықты арттыру арқылы ғана біз өзімізді және жақындарымызды қаржы қылмыскерлерінен қорғай аламыз.
Жетісу облысы Полиция департаментінің киберқылмысқа қарсы іс-қимыл басқармасы бастығының орынбасары Серік Демейов қазіргі алаяқтық түрлеріне тоқталып, тұрғындарды барынша сақ болуға шақырды:
Құрметті қала тұрғындары мен қонақтары! Интернет, ұялы байланыс, онлайн-шопинг және мобильді банкингтің дамуына байланысты алаяқтардың алдау тәсілдері күн санап артып келеді. Соның ішінде қылмыскерлер жиі қолданатын әдістердің бірі – қарт адамдарға қоңырау шалып, “жақын туысыңыз апатқа ұшырады, мәселені шешу үшін ақша қажет” деп алдау. Мұндай жағдайда дереу туыстарыңызға өзіңіз хабарласып, құқық қорғау органдарына қоңырау шалыңыз. Сондай-ақ «Колеса», «OLX» сияқты интернет-сайттарда немесе «WhatsApp», «Instagram», «Telegram» мессенджерлерінде тауар сатып алу-сату кезінде аса сақ болған жөн. Сатушымен бейнеқоңырау арқылы сөйлеспей, тауардың түпнұсқалығына көз жеткізбей тұрып алдын ала төлем жасамаңыз. Банк карталарының деректерін ешкімге бермеңіз. Кейбір алаяқтар өздерін банк қызметкері ретінде таныстырып, “шотыңыз бұзылды”, “картаңыз бұғатталды” деп хабарласады. Бұл – алдау. Ешқашан SMS-кодтарыңызды үшінші тұлғаларға бермеңіз. Сонымен қатар, соңғы жылдары “қаржы пирамидалары” деп аталатын оңай пайда табуды уәде ететін жалған жобалар көбейді. Оларға сенудің арты үлкен шығынға әкеледі. Барлық азаматтарға айтарым – бейтаныс адамдарға жеке мәліметтерді, банк картасының суреттерін жолдамаңыздар, смс-кодтарды айтпаңыздар, интернет арқылы алдын ала төлем жасамаңыздар. Егер күмәнді жағдайға тап болсаңыздар, бірден «102» нөміріне хабарласыңыздар»*, – дейді полиция өкілі.
Мақпал Әділханқызы
